Ka mo‘olelo o ka ‘Aha Pūnana Leo
He nui wale kānaka i paio no ka pono ola o ka ‘ōlelo Hawai‘i, ‘a‘ole e hā‘ule pau i loko o ka lua o ka make mau loa. I ka wā o ke Aupuni Kelikoli, ua ‘ōlelo malū ‘ia nō ka ‘ōlelo Hawai‘i ma nā halepule, a ua puka nā kānāwai e paipai ana i ke a‘o ‘ia o ka ‘ōlelo Hawai‘i ma ke kula aupuni a me ke kulanui. No ka nānā ‘ole ‘ia o ia mau kānāwai na nā luna ho‘okele o ke kula aupuni a me ke Kulanui o Hawai‘i, kō maika‘i ‘ole akula ke a‘o ‘ia o ka ‘ōlelo Hawai‘i ma ia mau ‘ōnaehana ho‘ona‘auao. Ma nā 1950, pa‘a akula he puke ‘ōlelo Hawai‘i nona nā hua‘ōlelo he 30,000 na ka mea ‘ike loa i ka mauli Hawai‘i, ‘o Mrs. Mary Kawena Pukui, lāua me ke kauka kālai‘ōlelo ‘o ke Kauka Samuel Elbert. Ma nā 1970, ulu hou a‘ela he ‘i‘ini e ho‘ōla ‘ia ka ‘ōlelo Hawai‘i a ola, a puka akula ia ‘i‘ini ma ka ho‘okūhelu ‘ana i ka ‘ōlelo Hawai‘i me ka ho‘ohui ‘ana i nā kūpuna me nā keiki ma nā papa kula ha‘aha‘a. Mai loko pū mai ho‘i o ia ‘i‘ini ‘ana i pa‘a ai nā kēkelē laepua ‘ōlelo a ha‘awina Hawai‘i o ke kulanui. Ulu ho‘i ka ‘ike me ka hanohano o ka ‘ōlelo Hawai‘i i waena o ko nā kula ha‘aha‘a, nā kula ki‘eki‘e a pēia ho‘i nā papahana kulanui; ‘a‘ole nō na‘e i puka mai he mau haumāna wali lawa o ka ‘ōlelo. Ua a‘o ‘ia nā papa ‘ōlelo Hawai‘i ma ke kaiapuni ‘ōlelo Pelekānia, a no laila mai ka poina koke ‘ia o ka ‘ike ‘ōlelo Hawai‘i e a‘o ‘ia ma ka papa. I loko pū na‘e o ia wā huliau ‘ōlelo Hawai‘i, hui pū he pū‘ulu haumāna me ke kumu a‘o ‘ōlelo Hawai‘i, ‘o Larry Kimura, a ho‘omaka akula e pili nui aku me nā kūpuna ‘ōlelo Hawai‘i. No ka ‘ōlelo ‘ia o ka ‘ōlelo Hawai‘i wale nō i nā manawa a pau i waena o ko ia pū‘ulu haumāna, pēlā i ikaika ai a wali ka ‘ōlelo iā lākou. Ho‘omaka akula kekahi o ia mau haumāna e ‘ōlelo Hawai‘i i kā lākou mau keiki, a lilo akula ia mau kamali‘i, ‘o lākou nā mānaleo ‘ōlelo Hawai‘i mua loa ma waho o Ni‘ihau mai loko mai o ke 50 makahiki. ‘O nā hoa Polenesia pū kekahi, keu ho‘i nā Māori mea nui ma ka ho‘ohuliau ‘ana i ka papahana ho‘ōla ‘ōlelo Māori o Aotearoa, ‘o lākou kekahi e kūka‘i pū ana me ko ia pū‘ulu haumāna ho‘oikaika ‘ōlelo Hawai‘i.
I ka MH 1982, ho‘i maila i Hawai‘i nei ‘o Tāmati Reedy, ke po‘o o ke Ke‘ena Kuleana Māori, e ho‘omaopopo mai ai i ko ia pū‘ulu haumāna kulanui i alaka‘i ‘ia na ua Larry Kimura nei no ka ho‘okumu ‘ana i ke Kōhanga Reo, ‘o ke aukahi ho‘ōla ‘ōlelo o Aotearoa. ‘O ua Tāmati Reedy nei kekahi o ia mau haumāna hoa Polenesia kūka‘i pū me ko ka pū‘ulu haumāna i helu ‘ia a‘ela ma luna. He honua ia Kōhanga Reo e ho‘ohui ‘ia ai kamali‘i me nā kānaka wali o ka ‘ōlelo Māori i loko piha o ka ‘ōlelo Māori. Penei nō ho‘i i ho‘okumu ‘ia ai ka ‘Aha Pūnana Leo ma ka MH 1983 a ‘o ua ‘o Larry Kimura nei ka pelekikena mua e noho aku ana. I ia wā i ho‘omaka ai, he 50 a emi mai nō paha keiki ma lalo o ka pae makahiki 18 i wali iā lākou ka ‘ōlelo Hawai‘i; he 2,000 a ‘oi aku a emi mai paha mānaleo ‘ōlelo Hawai‘i e waiho mai ana o ka pae makahiki 70 a ‘oi.
‘A‘ole ho‘i i ma‘alahi ia ho‘omaka ‘ana o ka ‘Aha Pūnana Leo. ‘Oiai ua pa‘a ke kūlana o ka ‘ōlelo Hawai‘i, ‘o ia kekahi ‘ōlelo kūhelu o kēia Moku‘āina, e mau ana nō nā kānāwai e pāpā aku ana, ‘a‘ole e ho‘ohana ‘ia ka ‘ōlelo Hawai‘i ma nā kula aupuni me nā kula kū‘oko‘a, a ‘o nā hale Hawai‘i i kau ho‘i ka mana‘olana kāko‘o o kānaka a ma hope o ka ‘ōlelo Hawai‘i, ‘a‘ole nō i huli mai a kāko‘o. Wehe ‘ia akula ke kula Pūnana Leo mua loa i ka MH 1984 ma Kaua‘i Mokupuni; komo akula kekahi mau keiki Hawai‘i a pēia ho‘i kekahi mau keiki mānaleo ‘ōlelo Ni‘ihau. Ma ka ho‘omaka ‘ana, ua ‘ano ‘ē nō ho‘i i nā kumu ho‘omaka o ia kula ka ‘ōlelo Hawai‘i wale ‘ana nō i nā keiki. ‘O ka hopena, ho‘omaka akula nā keiki mānaleo e namu Pelekānia, a pa‘a ‘ole akula ka mākaukau ‘ōlelo Hawai‘i i nā keiki ‘ē a‘e. Pani ‘ia akula ia kula mua loa no ka nele i ke kenikeni ‘ole, a wehe ‘ia akula he kula ma Honolulu a pēia ho‘i ma Hilo, kahi nui a‘e o nā mākua i hiki ke kāko‘o aku ma ka uku ‘ana i ke kāki hele kula, a kahi pū nō ho‘i e kāko‘o ‘ia ai nā keiki ‘ōlelo Hawai‘i a ko ka pū‘ulu haumāna ‘ōlelo Hawai‘i a ua Kimura nei. I loko nō na‘e o ka nui a‘e o ke kenikeni kōkua ma ia mau honua kula kamali‘i hou, koi ‘ia ka ho‘iho‘i honua, ka hālāwai makua a pēia ho‘i ka papa ‘ōlelo Hawai‘i i mea e ho‘oikaika ai i ia mau kula kamali‘i Pūnana Leo. Mau a hiki i kēia ia mau koina e mau nei nō ka ho‘oikaika ‘ana aku i ke kahua pa‘a o ka papahana Pūnana Leo. ‘O kekahi, kau pū ‘ia akula he kapu nui e pāpā aku ana, ‘a‘ole e ‘ōlelo iki ‘ia ka ‘ōlelo Pelekānia, a holomua nui akula nā keiki ma ka ‘a‘apo ‘ana i ka ‘ōlelo Hawai‘i no ka pa‘a kūmau ma ia ‘ōlelo wale nō. Ho‘omaka akula e komo nui ke ohohia i loko o nā Hawai‘i o ia wā i ka ‘ike ‘ana i ia mau keiki e ‘ōlelo Hawai‘i ana kekahi me kekahi, a me ko lākou mau kūpuna nō ho‘i; ‘o ka makamua ho‘i kēia mai loko mai o ke 50 a ‘oi paha makahiki. Māhuahua wale a‘ela ka papahana Pūnana Leo, a pi‘i pū a‘ela ka heluna haumāna e komo aku ana i nā papa ‘ōlelo Hawai‘i ma ka pae kula ki‘eki‘e, a pēia ho‘i ma ka pae kulanui.
He mea kū‘ē kānāwai ka ‘ōlelo Hawai‘i ‘ana ma ke kula Pūnana Leo, a pēia ho‘i ma ke kula aupuni li‘ili‘i o Ni‘ihau Mokupuni e lawelawe ana i nā ‘ōpio kāka‘ikahi o ia kaiāulu. No ka ‘ekolu makahiki, paipai akula nā ‘ohana Pūnana Leo a me Ilei Beniamina, he Ni‘ihau, i ko ka ‘Aha‘ōlelo e ho‘ololi i ia kānāwai e ho‘opāpā mai ana. A komo i ka MH 1987, ho‘oholo akula ko ia ‘Aha‘ōlelo e ‘ae ‘ia ka ‘ōlelo Hawai‘i ma nā kula Pūnana Leo a me ke kula aupuni
I loko nō na‘e o ia ‘ae ‘ana i ka ‘ōlelo Hawai‘i ma kona ‘ano he kaiapuni ho‘ona‘auao ma ke kula aupuni, ‘a‘ole nō i wehe ka ‘Oihana Ho‘ona‘auao i kula no nā keiki Ni‘ihau, a pēia ho‘i ka wehe ‘ole ‘ia he kula no nā keiki e puka aku ana mai ke kula Pūnana Leo aku. Ma Hilo, kū‘ē akula nā mākua a mālama ‘ia nā keiki mālaa‘o ma ka Pūnana Leo o Hilo; kapa ‘ia akula ia kula he Kula Kaiapuni Hawai‘i no ka puni ‘ana mai o ka ‘ōlelo Hawai‘i a puni ke keiki. Ma Honolulu, ‘o nā keiki Pūnana Leo i komo ma ke kula aupuni, ho‘okomo ‘ia akula ia mau keiki ma ka papahana ‘ōlelo ‘elua i a‘o ‘ia na kekahi kumu Pilipino ‘ōlelo Ilocano. I ka MH 1987, ho‘okumu ‘ia akula na ka ‘Aha‘ōlelo he ‘elua kula ho‘olu‘u ‘ōlelo Hawai‘i i mau ke kapa ‘ia he Kula Kaiapuni Hawai‘i na nā mākua Pūnana Leo; kōkua ‘ia ia ho‘okumu ‘ana na nā luna ho‘okele hou o ka ‘Oihana Ho‘ona‘auao, a pēia ho‘i na Dorothy Lazore o ka papahana ho‘olu‘u ‘ōlelo Mohawk o Kanakā. ‘O ka ‘oia‘i‘o ho‘i, he mau “papahana” ‘ōlelo Hawai‘i ia mau “kula” ‘elua i ho‘onoho ‘ia i loko ho‘i o ke kula kaiapuni ‘ōlelo Pelekānia piha nona nā limahana me nā luna alaka‘i ‘ike ‘ole iki i ka ‘ōlelo Hawai‘i; mau nō a hiki i kēia mau lā kekahi mau kula kaiapuni ‘ōlelo Hawai‘i ma ia ‘ano.
I loko nō ho‘i o nā makahiki he ‘umi mai ia mua aku, ho‘oikaika nui akula nā mākua o ka Pūnana Leo me ke Kula Kaiapuni Hawai‘i e ho‘omohala hou aku i ka ‘ōnaehana ho‘ona‘auao ‘ōlelo Hawai‘i ma ke ‘ano kā‘oko‘a a kū i ke kūlana i ‘ike ‘ia ma mua o kona pāpā ‘ia ma mua pono o ka huli ‘ana o ke kenekulia hou. ‘O ka pa‘a ‘ana o ka ‘ōnaehana ho‘ona‘auao piha ma ka ‘ōlelo Hawai‘i, mai ke kula kamali‘i a i ke kula ki‘eki‘e, ka pahuhopu nui. ‘O ke a‘o pū ‘ana i ka ‘ōlelo Pelekānia ma ke ‘ano ‘ōlelo ‘elua e ho‘omaka ana ma ka papa ‘elima ma o ka ‘ōlelo Hawai‘i, ke makemake ke kula e a‘o ‘ia pēlā, kekahi pahuhopu nui. ‘Imi akula nā mākua e ‘ae ‘ia kēlā me kēia keiki ‘ōlelo Hawai‘i ka hiki ke ho‘ona‘auao piha ‘ia ma ka ‘ōlelo Hawai‘i e like nō ho‘i me ka hiki ke ho‘ona‘auao ‘ia kēlā me kēia keiki ‘ōlelo Pelekānia ma ka ‘ōlelo Pelekānia nō ma Hawai‘i Moku‘āina nei. ‘Imi akula nā mākua e hai ‘ia nā kumu i hō‘oia ‘ia ka wali mākaukau loa o ka ‘ōlelo Hawai‘i iā lākou e like me ka wali ‘ōlelo Pelekānia i ke kumu e a‘o ana ma ke kula kaiapuni ‘ōlelo Pelekānia. ‘Imi akula nā mākua i nā puke me ka papaha‘awina ma ka ‘ōlelo Hawai‘i. ‘Imi akula nā mākua i ka‘a‘ōhua i alakau e hō‘ea ai nā keiki kaiapuni ‘ōlelo Hawai‘i i ke kula e like nō ho‘i me ka pa‘a o ke ka‘a‘ōhua e hō‘ea ai nā keiki kaiapuni ‘ōlelo Pelekānia i ke kula. ‘Imi akula nā mākua e kau ‘ia ka hō‘ike ‘ōlelo Hawai‘i ma luna o ke keiki komo i ke kula kaiapuni ‘ōlelo Hawai‘i e like me ke kau ‘ia o ka hō‘ike ‘ōlelo Pelekānia ma luna o ke keiki komo i ke kula kaiapuni ‘ōlelo Pelekānia. A ‘o kahi mea hilu hou a‘e, ‘imi akula nā mākua e pa‘a he kula kaiapuni ‘ōlelo Hawai‘i piha, kahi e hiki ai i ke po‘okumu, ke kahu waihona puke, ka mea kuke a me nā limahana ‘ē a‘e a pau ke ‘ōlelo Hawai‘i.
Nui nō ho‘i ka lanakila ‘ana. He 11 mau honua kula kamali‘i Pūnana Leo e waiho mai nei ma ‘ō a ‘ō o Hawai‘i nei. Ma ia mau kaiāulu ho‘okahi, kahi o ke kula Pūnana Leo, paio akula nā mākua e ho‘okumu ‘ia he Kula Kaiapuni Hawai‘i e ho‘omau ai nā keiki mai ka Pūnana Leo aku; ‘o ka nui o ka manawa, ma ke kipi ‘ana ma ka ‘au‘a ‘ana i nā keiki ma ka Pūnana Leo e ho‘okumu ‘ia ai ia ‘ano Kula Kaiapuni Hawai‘i. A hiki i kēia, hemo maila he Kula Kaiapuni Hawai‘i ma ia mau kaiāulu i ho‘oikaika ‘ia ai. Ho‘olako ‘ia maila ke kenikeni Moku‘āina me ka Pekelala no ka ho‘omohala ha‘awina me ka ho‘omākaukau kumu. I loko nō ho‘i o ka nui hou a‘e o ka hana ma ia mau māhele, ke lako nei nō nā keiki i nā mea a‘o e pono ai. ‘O ka ‘Aha Pūnana Leo kekahi mea nui ma ka ho‘olako ‘ana i ia ‘ano papaha‘awina, ‘o ia ho‘i ka ‘ōnaehana kamepiula ‘ōlelo Hawai‘i, a pēia ho‘i nā lako ‘ōlelo Hawai‘i pa‘i puke a pa‘i puke ‘ole ‘ia.
Ma ia ho‘oikaika nui loa ‘ana o nā mākua ma ia mau makahiki i hala akula, puka akula, na ka ‘Oihana Ho‘ona‘auao, ka ho‘okumu ‘ana he papahana ho‘ona‘auao kaiapuni ‘ōlelo Hawai‘i a i ka Papa 12. Puka akula ia ho‘oikaika ‘ana o nā mākua ma ka ‘ae ‘ana o ka Moku‘āina e a‘o ‘ia ka ‘ōlelo Pelekānia he papa e ho‘omaka ana ma ka pae papa ‘elima e ho‘omau aku ana i kēlā me kēia makahiki a hiki i ka puka kula ki‘eki‘e ‘ana. Ho‘okumu pū akula ka Moku‘āina he ‘elua kula e ho‘okele piha ‘ia ma loko o ka ‘ōlelo Hawai‘i wale nō. ‘O kekahi o ia mau kula ‘elua, ua ho‘okumu ‘ia ihola na ka Moku‘āina iho nō, a kapa ‘ia akula ‘o ke Kula Kaiapuni ‘o Ānuenue. Mau nō na‘e ka paio ‘ana o ko ua Ānuenue nei i ka Moku‘āina ma nā kulekele e nānā i ka ‘ōlelo Hawai‘i, he ‘ōlelo hapa mai i ka ‘ōlelo Pelekānia. He kula ‘o Ānuenue ia mai ka ha‘aha‘a a i ke ki‘eki‘e ma loko nō o ka ‘ōlelo Hawai‘i. Ma waho aku o Ānuenue a me nā kula Pūnana Leo M-12 e wehewehe ‘ia ma lalo nei, komo nā haumāna Kula Kaiapuni Hawai‘i i loko o nā kula waena a kula ki‘eki‘e ‘ōlelo Pelekānia, kahi e a‘o ‘ia ai kekahi mau papa ma ka ‘ōlelo Hawai‘i, a kekahi aku ma ka ‘ōlelo Pelekānia nō.
‘O ka hiki i kēlā me kēia ‘ohana e koho ana i ka ho‘ona‘auao ‘ia o ke keiki ma loko o ka ‘ōlelo Hawai‘i, a‘o ka lako pū i ke alakau e hō‘ea ai ia keiki i ke kula, he mau hana nō ho‘i ia e mau nei ka ho‘oikaika ‘ana a kō piha ia ‘ano ki‘ina. Huikau ko ka Moku‘āina ma ka nānā ‘ana i ka ‘ōlelo Hawai‘i he ‘īna‘i ho‘onui ‘ike wale ia o ke kaila ‘ōlelo ‘ē. Ma muli ho‘i o ia ‘ano kuana‘ike e ho‘okano ‘ia ai ke keiki ‘ōlelo Hawai‘i ma ka mana‘o ‘a‘ohe ho‘i kuleana ‘ana o ia keiki ma ka ho‘ona‘auao piha ‘ia ma loko o ka ‘ōlelo Hawai‘i. E pili pū ana i ia ‘ano kuana‘ike, ua lilo ho‘i ka wali o ka ‘ōlelo Hawai‘i i ke kanaka e noi ana i hana ma ke Kula Kaiapuni Hawai‘i he mea ‘ole i mua o ka Moku‘āina, a ma muli nō ho‘i o ia ‘ano kulekele i hai ‘ia ai kekahi mau kānaka i emi mai ka mākaukau ‘ōlelo Hawai‘i a ma lalo o ko ke keiki komo i ke kula Pūnana Leo. ‘A‘ole ho‘i pau ma laila, ‘o ia ho‘i, ‘o ke koi ‘ana i ka wali o ka ‘ōlelo Hawai‘i i nā luna ho‘okele a me nā limahana kāko‘o o kekahi kula kaiapuni i ho‘okele piha ‘ia ma lalo o ka Moku‘āina nō, ua ‘oi aku kona nānā ‘ole ‘ia ma muli o nā lāli‘i ‘aelike ‘uniona, ka mea ho‘okahi e ālai ana i ke koina wali ‘ōlelo Hawai‘i i nā kumu a‘o. I loko nō ho‘i o ka ‘ike ‘ana o ke Aupuni Pekelala he ho‘okae a he kūpono ‘ole ke kau ‘ana i ka hō‘ike kaumoku‘āina laulaha ‘ōlelo Pelekānia ma luna ho‘i o nā keiki o ka Moku‘āina nei no ke kāpili ‘ia o ia ‘ano hō‘ike ma loko o ke kuana‘ike ‘ōlelo Pelekānia kaumoku‘āina, ‘a‘ole pū ho‘i i kō ke kau ‘ana i ka hō‘ike ‘ōlelo Hawai‘i ma luna o ka haumāna Kula Kaiapuni Hawai‘i. I loko nō na‘e o ia ‘oia‘i‘o, aia nō ke puka nei ke keiki Kula Kaiapuni Hawai‘i a ma luna o ka ‘awelike puka o ke keiki Hawai‘i o ke kula aupuni.
‘Imi nui akula ka ‘Aha Pūnana Leo ma ka ho‘oikaika ‘ana i ke Kula Kaiapuni Hawai‘i ma ka ho‘okumu ‘ana he mau honua nona nā kula ho‘okolohua e ho‘olilo ana i ka ‘ōlelo Hawai‘i, ‘a‘ole wale nō ia ‘o ka ‘ōlelo o ka lumi papa, ‘o ka ‘ōlelo pū ia na‘e ma nā ke‘ena ho‘okele a ma waena pū o nā limahana kāko‘o o nā kūlana like ‘ole. I kō nō ho‘i kēia ma ke ku‘ikahi pū ‘ana me ka ‘Oihana Ho‘ona‘auao a pēia ho‘i me Ka Haka ‘Ula O Ke‘elikōlani o ke Kulanui o Hawai‘i ma Hilo. Ho‘okumu ‘ia ihola ia ‘ano kula na ka ‘Aha Pūnana Leo no ka hiki ‘ole ke kō ia ‘ano makemake i ka ‘Oihana Ho‘ona‘auao. Eia ka mālama ‘ia mai nei he ‘ekolu nō kula o ia ‘ano ho‘okolohua ku‘ikahi ‘ana. ‘O Ke Kula ‘O Nāwahīokalani‘ōpu‘u ma Puna, Hawai‘i kekahi. He honua ho‘i ia nona ka papahana e ho‘oikaika pū nei mai ka Pūnana Leo a i ka Papa 12 o ke kula ki‘eki‘e. ‘Oiai ke waiho mai nei ua Nāwahīokalani‘ōpu‘u nei ma ka ‘āina ‘Aha Pūnana Leo nō, he mea ho‘i ia i hiki ai ke ho‘omohala nui ‘ia aku he papahana ‘āina mahi, a i hiki ai nō ho‘i i ka haumāna ke komo i loko o nā ho‘okolohua papaha‘awina me hana pili kūwaho e komo ai ka haumāna i loko o ke kaiāulu e pili pū ana. ‘O ke ku‘ikahi pū ‘ana me Ka Haka ‘Ula O Ke‘elikōlani kekahi i loa‘a mai ai he ala e komo koke ai ka haumāna Nāwahī o ka papa 12 i nā papa kulanui, e like ho‘i me nā haumāna o ka papa alaka‘i i komo akula ma nā papa kulanui, he ‘eiwa a i ka 11 ‘ai ka nui, a puka akula me ka ‘awelike kaha he 2.9 a i ka 3.5. ‘A‘ole wale i puka ia mau haumāna ma nā papa kulanui i a‘o piha ‘ia ma ka ‘ōlelo Pelekānia, ua puka pū lākou a pau ‘elima ma ka hō‘ike ana mākaukau ‘ōlelo Pelekānia; he hō‘ike ia i pū‘ika‘ika ka hana ‘ana o nā keiki Hawai‘i mai nā kula kaiapuni ‘ōlelo Pelekānia mai. ‘O Ke Kula ‘o S. M. Kamakau kekahi ma Kāne‘ohe, O‘ahu kekahi. He honua ho‘i ia nona ka papahana e ho‘oikaika pū nei mai ka Pūnana Leo a i ka Papa 12 o ke kula ki‘eki‘e. ‘Imi ‘ia ma kēia kula ka ‘ohana holo‘oko‘a, ‘a‘ole wale nō ‘o ke keiki, e komo like pū ana i loko o ka papaha‘awina kā‘oko‘a e pōmaika‘i ai ke keiki, ka makua me ke kupuna ma ka launa like ‘ana. ‘O ka ho‘omohala pū ‘ana i ka papaha‘awina ‘aiaola kekahi pahuhopu nui o Kamakau e ho‘oikaika nui ana ma luna o ka ho‘oulu ‘ana i nā māhele like ‘ole a pau o ke kuana‘ike ‘ai pono: ka noi‘i ‘ana, ka ho‘omākaukau ‘ana, ka ‘ai ‘ana a me ka ho‘ona‘auao pū ‘ana i ka ‘ohana kekahi. ‘O Ke Kula Ni‘ihau O Kekaha ma Kekaha, Kaua‘i kekahi. He honua ho‘i ia no nā keiki mānaleo ‘ōlelo Ni‘ihau e ‘imi ana i ka ho‘omāhuahua ‘ana a‘e i ke kaiāulu Ni‘ihau ikaika loa ma ka ‘ōlelo Ni‘ihau, a i waena pū o nā kānaka hana a pau o ke kula kekahi.
Ua puka nā haumāna mua loa i ho‘ona‘auao piha ‘ia ma ka ‘ōlelo Hawai‘i wale nō ma ka MH 1999. He 11 ka nui o ia mau haumāna: ‘elima no Ke Kula ‘O Nāwahīokalani‘ōpu‘u a he ‘eono no Ke Kula ‘O Ānuenue; ‘o lākou ka mua loa i puka mai loko mai o ia ‘ano ho‘ona‘auao ‘ana mai loko mai o ka haneli a ‘oi makahiki. I ka MH 2005-2006, ua helu ‘ia ma kahi o ka 2,000 a ‘oi iki a emi mai paha keiki ma loko o nā kula kaiapuni ‘ōlelo Hawai‘i mai ke kula kamali‘i a i ke kula ki‘eki‘e. Ua holomua nui pū ke a‘o ‘ana i ka ‘ōlelo Hawai‘i ma nā pae hou aku kekahi, e like ho‘i me ka mea i ‘ike ‘ia ma ke koleke ‘ōlelo ‘ōiwi mua loa o ‘Amelika Hui Pū ‘Ia a puni, ‘o Ka Haka ‘Ula O Ke‘elikōlani o ke Kulanui o Hawai‘i ma Hilo. Ma waho aku o ka papahana laepua ‘ōlelo Hawai‘i, he papahana laeo‘o nō kai ho‘omohala ‘ia, ‘o ka MA ma ka ‘ōlelo me ka mo‘okalaleo Hawai‘i; ‘o ka mua loa ia o kona ‘ano ma ‘Amelika Hui Pū ‘Ia nō a puni. ‘O kekahi e helu ‘ia ma ia pae ho‘okahi, ‘o ka makamua loa ‘ana e pili ana i kekahi ‘ōlelo ‘ōiwi ‘Amelika, ‘o ia ka ho‘omohala ‘ia o ka papahana ho‘omākaukau kumu i a‘o piha ‘ia ma ka ‘ōlelo Hawai‘i wale nō. ‘O nā lanakila ‘ana ma kēia mau hana a pau kekahi i puka ai ka papahana lae‘ula o ua Ka Haka ‘Ula O Ke‘elikōlani nei.