No nā papahana e kū nei
Ke kula kamali‘i Pūnana Leo
Ua laha nō ho‘i ka inoa o ka ‘Aha Pūnana Leo i nā kula kamali‘i Pūnana Leo. He honua ‘ōlelo Hawai‘i piha ua kula Pūnana Leo nei kahi e pū‘ā ‘ia ai ka ‘ōlelo Hawai‘i i loko pono o ka puka pepeiao o ke keiki mai ka waha aku o ka mea ‘ōlelo Hawai‘i a puni. Ua like nō ho‘i kēia me ka pū‘ā ‘ana o ka manu i kāna pūnua, a pēia ho‘i i pa‘a ai ka mana‘o o ka “pūnana leo”. ‘Ānō, he 11 kula Pūnana Leo ko Hawai‘i Moku‘āina e lawelawe ana i nā ‘ohana ma Hawai‘i, Maui, Moloka‘i, O‘ahu a me Kaua‘i. Ho‘ohui ‘ia nā kama iki mānaleo ‘ōlelo Hawai‘i me nā mea ‘ōlelo Hawai‘i ‘ole ma luna o kekahi papahana i a‘o piha ‘ia i loko wale nō o ka ‘ōlelo Hawai‘i. Koi pū ‘ia nā mākua e a‘o i ka ‘ōlelo i mea ho‘i e kō ai ka ‘ōlelo Hawai‘i o ka home. ‘O ia mau kula kamali‘i Pūnana Leo nā honua mua e ho‘olu‘u ‘ia ai ke keiki i loko o ka ‘ōlelo Hawai‘i piha. ‘O ia mau honua kahi e komo nui ai nā mākua i loko o ka hana e kāko‘o ana i ka ho‘ona‘auao kaiapuni ‘ōlelo Hawai‘i o nā keiki. Me ke kāko‘o pū ‘ia e ka ‘Aha Pūnana Leo, puka akula kekahi hapa o nā mākua me nā kēkelē kulanui a ho‘omau nō ho‘i lākou i ka hana ma kekahi honua hana ‘Aha Pūnana Leo nō.
He Lani Ko Luna, He Honua Ko Lalo
Ma o kēia papahana nei, ‘o He Lani Ko Luna, He Honua Ko Lalo, e kāko‘o ‘ia ai ka ho‘ona‘auao kaiapuni ‘ōlelo Hawai‘i ma ka ho‘olako ‘ana i nā hōnuanua me nā pō‘aiapili ‘oko‘a e ho‘oma‘ama‘a ‘ia ai ka ‘ike e a‘o ‘ia ma ka lumi papa: ‘o ka mahi ‘ai; ‘o ka ho‘okele wa‘a; ‘o ke kilo hōkū; ‘o ka palekana wai; a me ka ho‘opakele ola kekahi o nā pō‘aiapili e nānā ‘ia. ‘O ka wa‘a kaulua ‘o Hōkūalaka‘i kekahi e ho‘olilo ‘ia he hōnuanua ho‘ona‘auao no ko ke kaiāulu.
Lamakū, papahana kōkua hele kulanui
Mai loko mai o ke Kānāwai Ho‘ona‘auao ‘Ōiwi Hawai‘i o ka ‘Oihana Ho‘ona‘auao Pekelala i ho‘okumu ‘ia ai ‘o Lamakū, he papahana kōkua hele kulanui no nā kānaka koko Hawai‘i a puni. I mea ‘o Lamakū e ho‘olako aku ana i nā kumu, nā mea noi‘i kālai‘ike a me nā ‘ohana mākaukau loa e ‘auamo ana i ka ho‘oikaika me ka ho‘omau ‘ana i ke ola o ka mauli Hawai‘i ma o ka ‘ōnaehana ho‘ona‘auao kaiapuni ‘ōlelo Hawai‘i i puka aku mai loko mai ona he mau kānaka ‘ike loa i ke kākau me ka heluhelu ‘ōlelo Hawai‘i nō. ‘O nā haumāna muapuka, paipai ikaika ‘ia nō e kāinoa e komo i ka polokalamu ho‘omākaukau kumu ‘o Kahuawaiola o ka pilina ku‘ikahi me Ka Haka ‘Ula O Ke‘elikōlani o ke Kulanui o Hawai‘i ma Hilo. ‘O nā haumāna mulipuka, koi ‘ia kekahi ‘ano noi‘i ‘ana ma luna o ka ho‘oikaika ‘ana i ka papahana ho‘ona‘auao kaiapuni ‘ōlelo Hawai‘i. ‘O nā limahana ho‘ona‘auao kaiapuni ‘ōlelo Hawai‘i e kū nei, paipai ikaika ‘ia e ho‘i i ke kulanui i kō mai he kēkelē. I mea pū e hāpai ‘ia ai ka mea nui o ke kuana‘ike palena ‘ole o ka ‘imi na‘auao, komo pū ‘o Lamakū i ke a‘oa‘o i nā haumāna kula ki‘eki‘e o nā kula ho‘okolohua o ka pilina ku‘ikahi me ua Ka Haka ‘Ula O Ke‘elikōlani nei nō. ‘O Lamakū kekahi i ho‘ola‘i i ka puka ‘ana o ke keiki Pūnana Leo mua loa mai ua Kahuawaiola nei aku, a ho‘i akula i ke kula ‘ōlelo Hawai‘i e noho kumu a‘o ai. He la‘ana maika‘i loa kēia no ke ‘ano pahuhopu o Lamakū e ‘imi ana i ka nui ‘ana a‘e o nā kānaka alaka‘i e kia ana ma luna o ka pono mau o ka ‘ōnaehana ho‘ona‘auao kaiapuni ‘ōlelo Hawai‘i me ka minamina pū i ka waiwai o ia ‘ōnaehana ma ka ho‘omau ‘ana i ka lāhui kānaka ‘ike kālai‘ike i loko o ka mauli Hawai‘i o Hawai‘i nei nō.
Hale Kipa ‘Ōiwi
A pau nā hana nui e wehe ‘ia ai ke kānāwai e hō‘ole ana, ‘a‘ole e ‘ae ‘ia ka ‘ōlelo Hawai‘i ma kona ‘ano he kaiapuni ho‘ona‘auao, hui pū ko ka ‘Aha Pūnana Leo me nā ‘ōiwi o ‘Amelika Hui Pū ‘Ia e ho‘ohuli ai i ka mana‘o o ko ke Aupuni Pekelala e ho‘ōki i nā kulekele pekelala e pāpā aku ana i nā ‘ōlelo ‘ōiwi, ‘a‘ole e ‘ōlelo ‘ia ma nā kaiāulu nona ia mau ‘ōlelo. Pēlā nō ho‘i i puka ai ke Kānāwai ‘Ōlelo ‘Ōiwi ‘Amelika i ka MH 1990, a ho‘oikaika nui ‘ia akula ka mālama ‘ana i nā ‘ōlelo ‘ōiwi ‘Amelika e koe mai ana he 200 a ‘oi aku a emi mai paha, ‘a‘ole e hā‘ule i pio na ka lua o ka pau loa. ‘O ka nui o ia mau ‘ōlelo, e koe wale mai ana he mau kānaka ‘ōlelo kāka‘ikahi, a mai loko mai o ia mau ‘ōlelo he 200, e koe ana, e koe ana he 20 wale nō ‘ōlelo nona nā keiki i pa‘a ka ‘ōlelo iā lākou. Ua ‘ike ‘ia ka ‘Aha Pūnana Leo ma ‘Amelika Hui Pū ‘Ia nō a puni ma ke ‘ano he aukahi kumu ho‘ohālike ma nā hana ho‘ōla ‘ōlelo, a ma o kēia papahana nei ‘o Hale Kipa ‘Ōiwi e kipa ‘ia mai ai ka ‘Aha Pūnana Leo a me ona mau honua hana a pau, kahi e ho‘ohui pū ‘ia ai ia mau malihini me nā kānaka komo ‘oko‘a ma ka hana e kūkā ‘ia ai nā ka‘akālai kūpono o ka ho‘omau ‘ana aku i ka hana ho‘ōla ‘ōlelo me ka mo‘omeheu. A pau ke kipa ‘ana, ho‘omau ‘ia nō ka pilina ma ka ho‘oka‘a‘ike ‘ana aku, ho‘oka‘a‘ike ‘ana mai no nā hana o kēlā ‘ano, kēia ‘ano. Kipa pū mai nā malihini mai ka Pākīpika, Nū Hōlani, ‘Āsia a me ‘Eulopa.