No ko kēia mua aku
Ua nui nō ka holomua mai loko mai o ka 20 a ‘oi makahiki e waiho mai ana; nui hou aku nō na‘e ka hana i koe. E mau aku nō ka ‘Aha Pūnana Leo ma ka ho‘okahua ‘ana i nā Kula Kaiapuni Hawai‘i; ma ka ho‘oikaika ‘ana i ko kākou mau ‘ohana ma ka mauli Hawai‘i; ma ke kāko‘o ‘ana i nā kaiāulu e kū nei nona nā papahana kaiapuni ‘ōlelo Hawai‘i me ka ho‘omohala pū ‘ana i nā papahana hou o kēlā kaiāulu, kēia kaiāulu e ake ana e ho‘okumu ‘ia he papahana kaiapuni ‘ōlelo Hawai‘i pēlā; a e mau ka ‘Aha Pūnana Leo ma ka ho‘oikaika ‘ana i ka ‘ōnaehana ho‘ona‘auao kaiapuni ‘ōlelo Hawai‘i P-20 ma kēia Moku‘āina aloha nei ‘o Hawai‘i.
E Ola Ka ‘Ōlelo Hawai‘i.
No nā kula kamali‘i a me nā kula ho‘okolohua
He mea mana‘o‘i‘o nui ‘ia e ko ka ‘Aha Pūnana Leo ka hiki i kēlā keiki, kēia keiki ke komo i ka papahana ho‘ona‘auao kaiapuni ‘ōlelo Hawai‘i ke ho‘oholo ‘ia e ka ‘ohana e hana pēlā. I ka puka ‘ana o nā keiki Pūnana Leo mua loa i ka MH 1985, ‘a‘ole e mālama ‘ia ana ka ho‘ona‘auao kaiapuni ‘ōlelo Hawai‘i ma ke kula aupuni. Ne‘e akula ka ‘ohana ‘Aha Pūnana Leo e ho‘opau mua i ke kānāwai o ka MH 1896 e pāpā aku ana, ‘a‘ole e a‘o ‘ia ka ‘ōlelo Hawai‘i ma ke kula. Pau, ne‘e akula ia ‘ohana ‘Aha Pūnana Leo e ho‘okumu i ka papa mālaa‘o kaiapuni Hawai‘i ma Hilo me Honolulu; he ‘ekolu makahiki ka lō‘ihi o kēia ‘imi ‘ana a kō. Ua pahu‘a ka ho‘ā‘o mua ‘ana i ke kumu ‘ole ‘ana o ka papa mālaa‘o kaiapuni Hawai‘i. Kū‘ē akula nā mākua me ko ka ‘Aha Pūnana Leo, a ho‘okumu ‘ia ihola he kula kipi o ke ‘ano ma ka Pūnana Leo o Hilo. Puni ihola he ho‘okahi makahiki o ka noho kipi ‘ana ma ua Pūnana Leo nei o Hilo; kapa ‘ia ihola ia papahana ‘o ke Kula Kaiapuni Hawai‘i. ‘Oiai ia noho kipi ‘ana, ho‘omau akula nā mākua me ko ka ‘Aha Pūnana Leo ma ka paio ‘ana i ho‘okumu ‘ia ka papahana kaiapuni ‘ōlelo Hawai‘i ma ke kula aupuni. Puka akula ia paio ‘ana ma ka MH 1987, a ho‘okumu ‘ia ihola he pailaka Kula Kaiapuni ma Keaukaha a ma Waiau. Eia nō ke kaulana mai nei ia papahana i kēia mau lā ma ka inoa ‘o ke Kula Kaiapuni Hawai‘i e ho‘okele ‘ia nei ma lalo o ka ‘Oihana Ho‘ona‘auao o ka Moku‘āina ‘o Hawai‘i nei.
E like ho‘i me ka nui o nā kula Pūnana Leo e ho‘okumu ‘ia ana ma ‘ō a ‘ō o Hawai‘i nei, pēia ke kumu ‘ana o ia Kula Kaiapuni Hawai‘i aku, a ia Kula Kaiapuni Hawai‘i aku i mea ho‘i e mālama ‘ia ai nā keiki puka o ke kula kamali‘i Pūnana Leo. I ka nui o ka manawa, ho‘okumu ‘ia ihola he Kula Kaiapuni Hawai‘i hou ma hope wale nō o ka hō‘eu‘eu ‘ana o nā ‘ohana a me ko ka ‘Aha Pūnana Leo e hana ‘ia pēlā. I kēia wā nei ‘ānō, aia ke waiho maila he 11 kula kamali‘i Pūnana Leo a he 21 papahana Kula Kaiapuni Hawai‘i o ka Moku‘āina nei a puni ‘o Hawai‘i.
Ma waho aku o ka lawelawe ‘ana i ke kū ‘ana a‘e o ka o ka papahana ho‘ona‘auao kaiapuni Hawai‘i M-12, kāko‘o pū akula ka ‘Aha Pūnana Leo me kona kōko‘olua hoa ku‘ikahi i ka mohala a‘e o ua mau papahana nei o ka ‘Oihana Ho‘ona‘auao ma: ka ho‘olako ‘ana i kālā kūlana kumu me ka ‘imi ‘ana i nā honua kula e mālama ‘ia ai; ka ho‘omohala ‘ana i nā papaha‘awina me nā ha‘awina kāko‘o e pili pū ana; ke kūkulu ‘ana i ka ‘ōnaehana keleka‘a‘ike leka uila ‘o Leokī; a me ka ho‘olako ‘ana i ke kālā e like me ka mea e pono ai nā keiki i ke alakau (he ka‘a‘ōhua ho‘i) e hō‘ea aku ai i ke kula.
He ‘ōlelo wale nō ke ‘ōlelo ‘ia ma nā honua kula kamali‘i Pūnana Leo a puni ma waena o nā haumāna, nā kumu a me nā limahana a pau. ‘O ka nui o nā Kula Kaiapuni Hawai‘i he 21 e ka‘a nei ma lalo o ka ‘Oihana Ho‘ona‘auao, he mau honua ia e waiho ana i loko o kekahi kula aupnui ‘ōlelo Pelekānia. ‘O kekahi o nā pilikia ma‘amau e ‘ike ‘ia ma ua mau honua nei o luna, ‘o ia ka laina ‘āpana honua kula e holo ai ke keiki a i kekahi ‘āpana aku e komo kula kaiapuni ai; ‘o ke alakau e hiki aku ai i ke kula; a ‘o ka hai ‘ana i nā kumu mākaukau ‘ole, a hiki ‘ole paha ke ‘ōlelo Hawai‘i i kumu a‘o kekahi. ‘O nā kula ‘a‘ole mai ia ‘ano pō‘aiapili ‘o ke Kula Kaiapuni ‘o Ānuenue; ke kula o Ni‘ihau Mokupuni; Ke Kula ‘O Nāwahīokalani‘ōpu‘u; Ke Kula Kaiapuni ‘o S. M. Kamakau a me Ke Kula Ni‘ihau o Kekaha.
‘Oiai kāko‘o ka ‘Aha Pūnana Leo i nā Kula Kaiapuni Hawai‘i a pau, ke kālele ‘ia nei nō ho‘i ka ho‘omohala ‘ana aku he mau kula e kū pono ana i nā pahuhopu ho‘ōla ‘ōlelo nui. He hua ia mau kula na ke ku‘ikahi ‘ana o ka ‘Oihana Ho‘ona‘auao, Ka Haka ‘Ula O Ke‘elikōlani o ke Kulanui o Hawai‘i ma Hilo a me ua ‘Aha Pūnana Leo nei. I ka MH 1997, ‘o Ke Kula ‘O Nāwahīokalani‘ōpu‘u ke kula mua loa i kūhelu akula ma kona kūlana kula ho‘okolohua ma lalo o ua Ka Haka ‘Ula O Ke‘elikōlani nei me ka mālama pū ‘ana i kona kūlana pili me ke Kula Ki‘eki‘e o Hilo. Ho‘omohala ‘ia ua ‘o Nāwahīokalani‘ōpu‘u he honua mauli ola Hawai‘i, ‘o ia ho‘i he honua e ‘ōlelo piha ‘ia ai ka ‘ōlelo Hawai‘i nā na luna ho‘okele, nā kumu, nā limahana a me nā haumāna; he honua pū ia e kumu ana ma luna o ka ‘ike ku‘una Hawai‘i ma kona mau ‘ano a pau e like me ka nui i hiki. Ma muli o ia kūlana kula ho‘okolohua, ua ka‘a nui i ua ‘o Nāwahīokalani‘ōpu‘u nei ka mana hai i nā luna ho‘okele me nā kumu mākaukau o ka ‘ōlelo Hawai‘i. I ua kūlana pū kekahi i pōmaika‘i nui ai i ka papahana ho‘omākaukau kumu a papaha‘awina e mālama ‘ia nei ma lalo o Ka Haka ‘Ula O Ke‘elikōlani. Ho‘onoa akula ka ‘Aha‘ōlelo Moku‘āina i ia ‘ano kūlana kula ho‘okolohua no nā Kula Kaiapuni Hawai‘i ‘ē a‘e e like me ka mea e makemake ana e lilo pēlā, a mai ka MH 2005 mai, ka‘a pū he ‘elua hou aku kula ma ia kūlana kula ho‘okolohua: ‘o Ke Kula ‘o S. M. Kamakau a me Ke Kula Ni‘ihau o Kekaha.