Program Header

E hiki nō ho‘i ke kūka‘i aku i nā nīnau a pau iā:

Ka‘iu Kimura, Ho‘olauka‘i Papahana Kūwaho
Hale Kipa ‘Ōiwi
96 Pu‘uhonu Place
Hilo, Hawai‘i 96720
Kelepona:  (808) 935-4304
Kelepa‘i:  (808) 969-7512
Leka uila:  halekipa@ahapunanaleo.org

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


Hale Kipa ‘Ōiwi

He papahana kūka‘i kūwaho ‘o Hale Kipa ‘Ōiwi e ‘imi ana i ke kāko‘o aku i nā ho‘oikaika ‘ana o kēlā pū‘ulu ‘ōiwi, kēia pū‘ulu ‘ōiwi e ake ana e ola ka ‘ōlelo kupuna o ia mau lāhui. Ho‘omaka ‘ia akula ia papahana nei ma ka MH 2001 e kālele ana ma luna o nā alaka‘i me nā kumu ho‘ona‘auao ‘ōiwi e makemake ana e kipa i nā honua ho‘ōla ‘ōlelo Hawai‘i o Hawai‘i nei.

‘O ke ku‘ikahi ‘ana ma waena o ka ‘Aha Pūnana Leo a me Ka Haka ‘Ula O Ke‘elikōlani o ke Kulanui o Hawai‘i ma Hilo kekahi ‘ōnaehana kūikawā e kālele pau ana ma luna o ka ho‘ōla ‘ana i ka ‘ōlelo Hawai‘i i loko o ka ‘ōnaehana ho‘ona‘auao kaiapuni ‘ōlelo Hawai‘i mai ka pae kula kamali‘i a i ka pae mulipuka o ke kulanui a me ona mau ke‘ena kāko‘o a pau e pili pū ana ma kekahi ‘ano.

‘O ke kālele nui o ia ku‘ikahi nei ka ho‘omohala ‘ana he ‘ōnaehana e kāko‘o aku ana i nā ‘ohana, nā ke‘ena ho‘ona‘auao a me nā ke‘ena pā‘oihana nō e huli mai e kāko‘o i ke ola pū o ka ‘ōlelo Hawai‘i. ‘O kekahi kālele o ia ku‘ikahi ‘ana ke kāko‘o ‘ana aku i nā ho‘oikaika ‘ana o nā pū‘ulu ‘ōiwi o kēlā ‘ano, kēia ‘ano e ake ana e ola ka mauli kupuna ma ke ‘ano he pū‘uo ia o ka lāhui ao holo‘oko‘a e ho‘oikaika ana ma luna o ka nohona kanaka i loko pū nō na‘e o ka mauli ‘ana o ia lāhui iho nō.

‘O ka hō‘ea nui ‘ana mai o ko nā ‘ano pū‘ulu ‘ōiwi like ‘ole kekahi hopena nui o ke kumu ‘ana o ua ‘o Hale Kipa ‘Ōiwi nei. He mea ia mau kipa ‘ana e ‘ike kino ‘ia ai nā hana e lawelawe ‘ia nei ke ola o ka ‘ōlelo Hawai‘i i mea ho‘i e hiki ai ke hō‘ano hou ‘ia a kūpono i ka ho‘ōla ‘ōlelo ‘ōiwi a ko kekahi lāhui kipa mai ma nā mea e pono ai ia ‘ōlelo iho nō.

I ke kāko‘o ‘olu‘olu ‘ana mai o ka Ford Foundation i kū ai ka Hale Kipa ‘Ōiwi e ho‘okipa ana i nā kānaka no nā ‘āina like ‘ole a pau a puni ka honua; ulu a‘e ka heluna kanaka kipa mai a pēia ho‘i ka hana a ko ke Ku‘ikahi ma ka ho‘okipa ‘ana aku. He 300 a ‘oi ho‘okipa ‘ana i nā kānaka mai ‘Apelika, Kanakā, Iapana, Nūioka, Minekoka, Monatana, Kanesasa, ‘Ālaka, Hāmoa, ‘Okalahoma, Nūhōlani, Wakinekona D. C., a nui hou aku mai Hawai‘i pae ‘āina nei nō.

 

No nā mana‘o hō‘ike

“Ma ke ‘ano kālaikaiaola, pa‘a maila ia‘u ka mana‘o pili o kēlā me kēia mea kekahi i kekahi. Ua nui loa ko‘u makahehi ‘ana i ia ‘ano pilina ma nā ‘ike ku‘una Hawai‘i i komo pono aku i loko o kā ‘oukou ‘ōnaehana ho‘ona‘auao.” na R.C. Murphy, ‘Elele, Enviornment Ocean Future Society Pepeluali 2003

“Pā maila ko‘u na‘au i ko ‘oukou ho‘okipa aloha ‘ana mai. Pōmaika‘i maoli nō ‘oukou i ko ‘oukou mālama pono ‘ana i ka mo‘omeheu o kēia ‘ano ma ko ‘oukou ‘ao‘ao he ‘ōiwi o kēia ‘āina… Kau ko‘u ha‘aheo i ka mea i kō iā ‘oukou a hiki i kēia ma ko ‘oukou Hawai‘i ‘ana!” na ka Hope Kia‘āina Duke Aiona Pepeluali 2003

“Nyah weh shanoh! Ke ho‘omaika‘i aku nei wau i ko kākou hui ‘ana. Ho‘oulu ‘ia maila ko‘u ‘uhane ma kēia kipa ‘ana mai iā ‘oukou. E mau aku ‘oukou he ‘ōiwi alaka‘i ma ka ho‘omalu ‘ana i ka ‘ōlelo, ka ‘āina a me ka mo‘omeheu.” na Osah Gan Gio (aka Valerie Johnson), Kellogg Foundation Pepeluali 2003

“Mahalo a nui loa ka hō‘ike lihi ‘ana mai no kā ‘oukou papahana i hiki ‘i‘o nō ke lilo, ‘o ia ka ‘ōnaehana kumu ho‘ohālike o ko kēia mua aku no nā keiki a pau o Hawai‘i nei. Kupanaha maoli nō ka mea i kō iā ‘oukou a hiki i kēia.” na Gail McClure, Kellogg Foundation Pepeluali 2003

“‘Auhea ‘oukou, ma ka ‘ao‘ao mai o ka lāhui Squamish, ‘o ke aloha maluhia pū kekahi me kākou a pau. Ke ho‘omaika‘i aku nei i ko ‘oukou hō‘ike ‘ana mai nei i ko ‘oukou nani, kā ‘oukou mau makamae ‘ana, ko ‘oukou ho‘oilina: ‘o ia ho‘i ‘o kā ‘oukou mau keiki. Me mākou e ho‘iho‘i ‘ia aku ai nā mana‘o he nui i ko mākou po‘e o ko mākou ‘āina. Eia ke ‘a‘ahu moamahi nei kā ‘oukou mau keiki, nā alaka‘i a me nā kumu i ka ikaika lua ‘ole o ko ‘oukou mau kūpuna, he nani lua ‘ole.”

“He moe‘uhane kā ko ko‘u lāhui, ‘o ka Alutiiq, e ho‘oulu ‘ia he hanauna hou wali o ka ‘ōlelo me ka pa‘a o ka ‘ike ku‘una. Māhuahua a‘ela ko mākou mana‘olana i ka ‘ike maka ‘ana i ko ‘oukou kula.” na Shauna Hegna Mei 2003

“No‘u piha ka hanohano i ka hiki ke hō‘ea mai a ‘ike i ka mauli o ko ‘oukou kula. Loli akula iā ‘oukou ko‘u kuana‘ike no ke kula ‘ana i ko ‘oukou pilina kohu ‘ohana no kekahi.” na Kai Bartlett, he moho heihei hoe wa‘a, mea lanakila nui ma ka heihei wa‘a ko‘oono me ke ko‘okahi o ke kai o Moloka‘i

“Mahalo a nui iā oukou a pau! Ke kū mai nei ‘oukou he kumu ho‘ohālike no nā kānaka ‘ōiwi a puni.” na Patsy me Gary Hill

“I hele mai nei mākou e a‘o e pili ana i kā ‘oukou hana me kā ‘oukou mau papahana i mea e hiki ai iā mākou ke hana a like aku ma ko mākou ‘āina me ko mākou po‘e. He ha‘aheo ho‘i kau ka ‘ike maka ‘ana i nā ‘ōpio ikaika loa o ka mauli ‘ana. Mahalo iā ‘oukou a pau ko ‘oukou alaka‘i ‘ana ma nā ‘ano like ‘ole a pau. Ke kōkua nei nō ‘oukou i nā po‘e ‘ōiwi a puni ka honua.” na Michael Shepard, Lummi Nation, Wakinekona Moku‘āina