‘Ōlelo hō‘ike
“He mea nui ko‘iko‘i ka ‘ike ‘ana o ka makua kāne i kona kuleana i loko o ka ho‘ona‘auao ‘ana i ke keiki. I kēia wā, ‘ike wau i nā mākua kāne o kēlā ‘ano lāhui, kēia ‘ano lāhui e ‘imi ana i ala e komo hou aku ai i loko o ia ho‘ona‘auao ‘ana. Ua ‘ike kino akula wau i ka hopena ho‘okahi, ‘o ka hō‘ea ‘ana i ka puka komo o ke kula kamali‘i Pūnana Leo. Makemake nō ho‘i e ho‘okō piha i nā kuleana makua kāne i loko o ka hana, a he nui nā ‘ao‘ao e kō ai ia mau kāko‘o ‘ana i ke keiki; ‘o ka Pūnana Leo kekahi ala e ho‘okō ai ka makua kāne pēlā.”
—na Kekoa Harman, makua o Kalāmanamana (he haumāna puka o ka Pūnana Leo o Hilo i komo ma Ke Kula ‘O Nāwahīokalani‘ōpu‘u Iki), Nāmakaleha (he haumāna Pūnana Leo – Hi‘i Pēpē) and Nāli‘ipō‘aimoku (he haumāna Pūnana Leo – Hi‘i Pēpē)
“‘A‘ole ka ho‘ona‘auao kaiapuni ‘ōlelo Hawai‘i he papahana ho‘ona‘auao ma‘amau. He ola nō ho‘i ia! Pa‘a i piko o ka‘u mau mo‘opuna ko lākou ‘ōiwi ‘ana he Hawai‘i o Hawai‘i nei. Ua mau ko lākou mauli ‘ana he Hawai‘i: ‘o ka mea ho‘i ia e wiwo‘ole ai lākou. Pā‘olu‘olu mai i ko‘u mau puka pepeiao nei ka leo ‘ana o ka ‘ōlelo Hawai‘i na nā ‘ōpio o kēia wā.”
–na ke Kupuna Genesis Nāmakaokalani Lee Loy
“He ko‘iko‘i loa kēia papahana. Hele nō ho‘i a pa‘a ke kuleana me ke kūlana ma‘ane‘i, a he pilina ko kēlā me kēia hana a no‘ono‘o i ka nu‘ukia e waiho maila. He kaiāulu kēia e moamahi ana i ka ‘ike ku‘una o kona mau ‘ao‘ao a pau ma o ke kuana ‘ike ku‘una, he Hawai‘i e like me ka nui i hiki. Na kākou na keiki a pau o ka papahana; mālama kēlā me kēia kekahi i kekahi.”
—na Kanoelani Kawai‘ae‘a, ‘Anakē o Kamakaleihiwa (he haumāna puka o ka Pūnana Leo o Moloka‘i i komo mua ma ke Kula ‘o Nāwahīokalani‘opu‘u Iki a he haumāna i komo ma Ke Kula Kaiapuni O Kualapu‘u
“Pili nō ko ka papahana kekahi i kekahi, a he ikaika ka pilina i waena o mākou: kanaka i ke kanaka ma nā ‘ano pō‘aiapili like ‘ole a pau o ka papahana.”
—na Mikihala Mahi, ‘Anakē o Kawehipua (he haumāna o Ka ‘Umeke Kā‘eo)
“Mai loko mai o kekahi moe ‘uhane pōwehiwehi i kō ai ko mākou hānai ‘ana i kā mākou mau keiki he mau mea ‘ōlelo ‘elua; e pono nō ho‘i he ‘elua ‘ōlelo ma ka li‘ili‘i loa e wehewehe piha ‘ia ai. Ke hiki ke no‘ono‘o, ho‘oka‘a ‘ike a kūka‘i like kekahi me kekahi ma ka ‘ōlelo Hawai‘i a me ka Pelekānia, kupu a‘e ka nīnau: pehea hou a‘e e pono ai?”
—na Luahiwa Nāmāhoe, Makua o Mālie lāua me Makamae (he mau haumāna puka o ka Pūnana Leo o Hilo i komo ma Ke Kula ‘O Nāwahīokalani‘ōpu‘u Nui); Māmane (he haumāna puke o ka Pūnana Leo o Hilo i komo ma Ke Kula ‘O Nāwahīokalani‘ōpu‘u Iki)