“Ma hea hou a‘e lā e mālama‘ia ai ka‘u keiki e like me ka‘u, a kā ko‘u tūtū paha mālama‘ana? He home hou aku ka Pūnana Leo no ka‘u keiki, a‘o nā kumu kona mau mākua kekahi.”
—na Kanoe Kanaka‘ole, makuahine o Kekuewa, he haumāna o ka Pūnana Leo o Maui i komo ma Ke Kula ‘O Nāwahīokalani‘ōpu‘u Iki
No nā koina makua
He honua ho‘ona‘auao ke kula kamali‘i Pūnana Leo e ho‘olilo ana i ka ‘ohana, ‘o ia kona ‘īkoi. Komo pono nō ka‘ohana i loko o ka ho‘ona‘auao ‘ia o ke keiki ma ka nui loa i hiki e pono pū ai.
Komo nā mākua i loko o ka papa ho‘oulu ‘ike ‘ōlelo Hawai‘i he ho‘okahi nō lā o ka pule. Inā ‘a‘ole i komo mua i loko o kekahi papa ‘ōlelo Hawai‘i, komo nō ka makua i loko o ka papa ‘ōlelo Hawai‘i makua o ka Pūnana Leo. Paipai ikaika ‘ia ke a‘o ‘ana o ka makua i ka ‘ōlelo Hawai‘i i mea e kāko‘o ‘ia ai ka ho‘ona‘auao ‘ia o ke keiki ma kekahi pae ki‘eki‘e e like me ka nui i hiki e lilo ai ke keiki he mea ‘ōlelo pālua. Ho‘olako pū ‘ia e ka ‘Aha Pūnana Leo he mau papa ‘ōlelo Hawai‘i keleka‘a ‘ike ke hiki ‘ole i ka makua ke komo pono i loko o kekahi ‘ano papa o ke kaiāulu. No ka ‘ike e pili ana i ka papa ‘ōlelo Hawai‘i, e kāomi iā ‘ane‘i.
Lawelawe ka ‘ohana i ka pono o ke kula Pūnana Leo ma ka ‘ewalu hola o ka mahina.
Hō‘ea ka makua i ka hālāwai makua kūmahina e hiki ai i ka makua ke komo ma nā hana e pili ana i ke kula. Lilo ka ‘ohana, ‘o ia kekahi o ke kaiāulu ‘ōlelo Hawai‘i e ho‘oikaika ana ma ka pahuhopu nui ‘o ka ho‘iho‘i hou ‘ana i ka ‘ōlelo Hawai‘i i kona kūlana ola ma nā ‘ano a pau.
Komo pū ka Pūnana Leo me ka‘ohana ma ka hānai ‘ana i ke keiki, ‘o ia kekahi o ka hanauna hou e lilo ana he maka‘āinana pa‘a o ke kuleana, a pa‘a pū o ke kuana ‘ike i loko o ka mauli Hawai‘i. ‘O ia hanauna hou kekahi e ho‘ohui nui ana i ka ‘ike ku‘una me ka ‘ike ‘enehana hou o kēia mua aku e ola hou a‘e ai.