No ka mō‘aukala aukahi
1814
Ua pa‘a iā ‘Ōpūkaha‘ia, he Hawai‘i e noho ana i Nū ‘Enelani, kāna mau puke e a‘o aku ana i ka pela hua‘ōlelo me ka pilina‘ōlelo, a pēia ho‘i he puke wehewehe ‘ōlelo Hawai‘i; pa‘a maila ia mau puke i ka wā o ka ‘ōlelo Hawai‘i he ‘ōlelo waha wale nō. Ua papekiko ‘ia ua ‘o ‘Ōpūkaha‘ia he Kalikiano a ‘imi akula ‘o ia i ka ‘ike ‘ōlelo Hebera me ka Lākina i mea e ho‘omaka ai ‘o ia i ka unuhi ‘ana i ka puke paipala. Kono akula ‘o ia i nā mikioneli e ho‘i pū i Hawai‘i e ho‘ona‘auao aku ai, pau ‘ē nō na‘e ‘o ua ‘o ‘Ōpūkaha‘ia, a pau pū nō me ia hala ‘ana kāna mau puke i ka nalowale loa ma mua o ka ha‘alele ‘ana o ia mau mikioneli no Hawai‘i nei i ka MH 1819.
1822
He puke a‘o pela hua‘ōlelo ‘ewalu ‘ao‘ao ka lō‘ihi ke pa‘ina mua loa o ka ‘ōlelo Hawai‘i. Ua kū nō i ka like ka ‘ōnaehana kākau me kā nā mikioneli e ho‘ohana ana ma Polapola.
1822-1824
Kēnā ‘ia he mau Hawai‘i e ka Mō‘ī Liholiho i kumu a‘o i ia mākau hou, ‘o ka heluhelu, ma kua‘āina. ‘O Kāomimoe mā, ‘o lākou kai ho‘āla i nā kula e kū ana i ke ‘ano o ka hālau hula ku‘una kahi i ho‘omohala ‘ia ai a a‘o ‘ia ai ka hakalama, he ‘ōnaehana a‘o i ka mākau heluhelu me ke kākau ma ke mele ‘ana i nā kāpana; ho‘omaka ‘ia akula kēia hana ma mua o ke alu nui o kānaka i ka papekiko Kalikiano.
1826
Ho‘okino ihola nā mikioneli i ka pī‘āpā Hawai‘i e like me ka mea e ‘ike ‘ia nei. Ho‘oholo pū ‘ia akula e ho‘ohui ‘ia ka woela.
1831
Kū akula ke Kulanui ‘o Lahainaluna i kula ho‘omākaukau kumu a‘o i loko o ke kaiapuni ‘ōlelo Hawai‘i. ‘O ia Kulanui ka mua o kona ‘ano ma ka ‘ao‘ao komohana mai o ke Kahawai Misisipi kahi i a‘o ‘ia ai ke ana huinakolu, ka ‘anatomia, ka hō‘ikehonua ao holo‘oko‘a, ka ‘ōlelo Helene a me ka ‘ōlelo Pelekānia ma loko nō o ka ‘ōlelo Hawai‘i.
1834
Pa‘i ‘ia ihola ka nūpepa mua loa o Hawai‘i nei, ‘o Ka Lama Hawai‘i, mai loko mai nō o Lahainaluna. He 100 makahiki ma ia hope mai, māhuahua a‘ela nā nūpepa Hawai‘i o kēlā ‘ano kēia ‘ano ma Hawai‘i nei a puni e ho‘opa‘a iho ana ma kona mau ‘ao‘ao nā ‘ano ‘ike ku‘una like ‘ole o ka mo‘okalaleo, ka mo‘olelo a me ka mo‘omeheu.
1838
Ho‘opuka ‘ia ihola ka mo‘olelo Hawai‘i na nā haumāna o Lahainaluna, ‘o ka nui na Malo, Kamakau, Moku a me Hale‘ole.
1839
Pa‘a ihola ka unuhina Hawai‘i piha mua loa o ka puke paipala; a hiki i kēia, ua nui loa ka papekiko ‘ia o ka Hawai‘i he Kalikiano. Ua lilo ka mālama ‘ana i ka haipule Kalikiano i loko nō ho‘i o nā mana‘o‘i‘o ho‘omana Hawai‘i ku‘una, a i loko pū o ka ‘ōlelo Hawai‘i, he mea i ō loa mai ai ke kuana‘ike Hawai‘i ma waena o ko nā hanauna ma hope mai. Pa‘a pū maila i loko o ia mua koke aku nō he unuhina Hawai‘i piha o ka puke pule ‘Anekalikana, ka puke haipule Kākōlika a pēia ho‘i ka Puke a Molemona.
1841
Ho‘omalu ‘ia nā kula aupuni ‘ōlelo Hawai‘i na ke Aupuni Mō‘ī ma ke ‘ano he mokuna kū ka‘awale o ka ‘ōnaehana ho‘ona‘auao; komo pū ma ua mokuna nei nā kula hānai kaiapuni ‘ōlelo Hawai‘i. Ma ia mau kula, ua a‘o ‘ia ka ‘ōlelo Pelekānia ma ke ‘ano he ‘ōlelo ‘elua. Ua mau ia ‘ōnaehana ho‘ona‘auao o Hawai‘i nei a hiki i kēia lā, a ‘o Makakukeka wale nō ka moku‘āina nona ka ‘ōnaehana ho‘ona‘auao pa‘amau ‘oi aku o ke kahiko a hiki i kēia. Mai ia mua aku, ho‘omaka akula nō ke kūlana o Hawai‘i nei e pi‘i ma nā pō‘aiapili ‘ike kākau a heluhelu e lilo ana iā ia ke eo: ‘o ia kahi ‘eleu loa o nā ‘āina “na‘auao” a pau o ke kenekulia ‘umikumamāiwa ma ka ‘ike kākau me ka heluhelu.
1842
Ho‘okumu ‘ia ihola e nā mikioneli ke kula ‘o Punahou i a‘o piha ‘ia i loko o ka ‘ōlelo Pelekānia i mea e mālama ‘ia ai kamali‘i a ia mau mikioneli, ‘a‘ole e pā i ka ikaika loa o ka ‘ike kākau a heluhelu ‘ōlelo Hawai‘i e ho‘oulu ‘ia ana ma nā kula aupuni o ia wā. ‘Ae pū ‘ia nō na‘e nā keiki a nā Hawai‘i ki‘i maka nui e komo i loko o Punahou. Ma ia hope mai, ho‘okumu ‘ia ihola e ia mau Hawai‘i ki‘i maka nui nā kula kū ‘oko‘a o ke kaila Pelekāne -- ‘o ‘Iolani me St. Andrews Priory ia o kēia wā -- a ho‘okohu pū ‘ia akula na ka Pelekāne nō ia mau hale ho‘ona‘auao e ho‘okele ma nā ‘ike ‘ōlelo Pelekānia ki‘eki‘e no ka pono nui o ka Hawai‘i. E pili ana ho‘i i ke kaiapuni ‘ōlelo o ke kula, ua lilo ka lāhui me ke kūlana o ke kanaka he wāhi nui i ka pilina kaiāulu. ‘O ke ki‘i nui ‘ana ma ia hope mai e lilo ‘o ke kaiapuni ‘ōlelo Pelekānia ke ki‘ina ‘imi na‘auao i waena o nā Hawai‘i kū‘ono‘ono a ulakolako o ka noho ‘ana, ‘o ia au no‘ono‘o kekahi mea i ho‘okae ‘ia iho ai nā kula kaiapuni ‘ōlelo Hawai‘i. ‘O nā hopena hikiāloa i ‘ike ‘ia: ‘o ke emi loa ‘ana iho o ka mana‘o‘i‘o o ka Hawai‘i i kona ‘ano Hawai‘i iho nō; ‘o ka nāwaliwali ‘ana iho o ka mākaukau ‘imi na‘auao kālai‘ike o ko Hawai‘i nei po‘e; a ‘o ka pi‘i ‘ana a‘e o ke ‘ā‘ume‘ume i waena o ko nā kaiāulu Hawai‘i a me nā mamo ‘ohana mikioneli.
1855
‘O ka ho‘omaka akula nō ia o ka hō‘ea ‘ana mai o nā komone‘e mua o ‘Āsia mai i limahana ma nā hui mahi kō. ‘O ka ‘ōlelo pa‘i‘ai kai kumu mai i ‘ōlelo kūka‘i i waena o ko ia mau hui mahi kō. Ua kumu mua loa na‘e ia ‘ano pa‘i‘ai ‘ana o ka ‘ōlelo i ka wā o nā sela moku ‘Eulopa ma mua loa mai o ka hō‘ea ‘ana mai o ka mikioneli. Ua lilo na‘e ka ‘ōlelo Hawai‘i, ‘o ia ka ‘ōlelo wali i nā kamali‘i komone‘e i ka launa aku, launa mai me nā hoa kamali‘i Hawai‘i e ‘oaka ana ko lākou waha a hone maila ka ‘ōlelo Hawai‘i wale nō. Paipai ‘ia nō e ko ke Aupuni Mō‘ī ka male aku, male mai o ka Hawai‘i me ke komone‘e i mea ho‘i e ho‘iho‘i ‘ia ai ka pākēneka kanaka koko Hawai‘i a i luna, e like ho‘i me ka mea i ‘ike ‘ia ma mua mai o ka wā ‘a‘ai mua loa o nā ‘ano ma‘i ‘ē like ‘ole a pau nui kānaka i ka hala loa. I kēia launa nui aku, launa nui mai, ‘o ka ulu pū a‘ela nō ia o ka ‘ōlelo pa‘i‘ai ma ka wehena kaiao o ke kenekulia iwakālua i ke komo hou ‘ana mai o ke komone‘e Pukikī, Kepanī a ia lāhui aku, ia lāhui aku, a e like me ka pi‘i ‘ana o ka mana ‘ōlelo Pelekānia i ka huliau ‘ana o ke au kālai‘āina, pēia ho‘i ke komo nui ‘ana o nā hua‘ōlelo Pelekānia i loko o ua ‘ōlelo pa‘i‘ai nei.
1863
Pa‘i ‘ia ihola ‘o Ke Kaao O Laieikawai, ka puke nowela Hawai‘i mua loa na S. N. Hale‘ole.
1865
Pa‘i ‘ia ihola ka puke wehewehe ‘ōlelo piha mua loa o ka ‘ōlelo Hawai‘i na ka Makua Lorrin Andrews i kumu ma kekahi ‘ano ma ka ‘ohina wehewehe hua‘ōlelo Hawai‘i na S. M. Kamakau, he haumāna puka o ke kulanui o Lahainaluna.
1874
Koho pāloka ‘ia ihola ka Mō‘ī Kalākaua, ‘o ia ka Mō‘ī a puni ‘o Hawai‘i nei ‘oiai ia wā nui loa o ka ulu pō‘aiapuni waiwai. Ho‘ākea ‘ia a‘e ka pilina o Hawai‘i nei me ko nā ‘āina kau‘āina ma ka huaka‘i ‘ana a puni ka honua; ‘o ia ka mō‘ī mua loa i huaka‘i pēlā a puni pono ka honua iā ia. Ho‘ohuliau pū ‘ia maila a ala i ia Mō‘ī aloha nei ka mo‘omeheu ‘ōiwi ku‘una i kālele nui ma ka mo‘okalaleo, ka hula a me ke mele i loko pono nō o ka ‘ōlelo Hawai‘i; kāko‘o ikaika loa ‘ia ia huliau ‘ōlelo a mo‘omeheu ku‘una na ko nā hale ho‘onohonoho hua kēpau me nā kula ‘ōlelo Hawai‘i. ‘O kekahi pōpilikia nui na‘e i hēkau mai ma luna o ko ia wā, ‘o ia ka ho‘okikina ‘ia o ke kumukānāwai ‘ēlau pū e pāpā aku ana, ‘a‘ole hiki i ka Hawai‘i a me nā komone‘e ‘Eulopa ‘ole ke koho pāloka. Kāohi pū ‘ia i ia wā ka holomua o nā kula ‘ōlelo Hawai‘i ma ke pa‘ipa‘i ‘ana iho i nā mo‘ohelu o ia mau kula ‘ōlelo Hawai‘i i hemahema nui loa ai ka uku o nā kumu kula.
1887
Ma ka lele ‘ana o ka hanu hope loa o ke Ali‘i Bernice Pauahi Bishop, ‘o ka hope loa ia o nā ali‘i ho‘oilina o ka mo‘olālani ali‘i Kamehameha, kumu ihola he kula ho‘oulu mākaukau nohona kanaka no nā Hawai‘i i ho‘omalu ‘ia e ka papa kahu waiwai mua loa, he Haole pau loa, na kā ke Ali‘i Pauahi kauoha hope loa, a ma hope mai na ka ‘Aha Ho‘okolokolo Ki‘eki‘e. He mea ia Kula ‘o Kamehameha e hahai ana i ke ‘ano kula hānai i kūkulu ‘ia no nā ‘Ilikini ‘Amelika e kahua ana ma nā loina pū‘alikoa e kālele ana ma ka “pepehi ‘ana i ka ‘Ilikini me ka ho‘ōla pū ‘ana i ke kanaka.” ‘O nā keiki o nā nāki ‘Ilikini i na‘i ‘ia e ka Haole nā mea i hana ‘ia ma ka ‘ino: wehe pau loa ‘ia nā lole me nā ho‘onaninani kīnohinohi ‘ōiwi a pau; pa‘ipa‘i ‘ia ka lauoho i ho‘oulu ‘ia ma nā loina ku‘una; a lawe ka‘ihuluhulu ‘ia a i kahi mamao loa i mea e wāhi ‘ia ai ka pilina me nā ‘ohana nāna mai ia mau keiki. E like me ka ho‘okikina ‘ia o nā loina pū‘alikoa ma luna o ia mau keiki, pēia ho‘i ka ho‘olu‘u ‘ia o lākou ma nā mana‘o‘i‘o ho‘opono o ke ao Kalikiano. Pāpā ikaika loa ‘ia nā ‘ōlelo ‘ōiwi, ‘a‘ole e ‘ōlelo iki ‘ia o loa‘a pono aku ma nā lima o ka ho‘opa‘i nui. Ma ia mana‘o na‘e, ‘olohani pau nā haumāna mua loa o ua Kula ‘o Kamehameha nei i ka ho‘omaopopo ‘ia ‘ana no ka pāpā loa ‘ia o ka ‘ōlelo Hawai‘i, ‘a‘ole e ‘ōlelo iki ‘ia ma ke kahua kula, a e like me ka holomua o ka huliau kālai‘āina e hiō nui loa ana ma ka ‘ao‘ao e ‘ānai pau loa ana i ka ‘ōlelo Hawai‘i mai loko aku o ka Hawai‘i, pēia ho‘i ke kō o ia hopena nui ha‘alele loa o ka minamina ma luna o nā kula me nā haumāna a pau a puni ‘o Hawai‘i nei.
1893
Ho‘okahuli ‘ia ke Aupuni Mō‘ī o Hawai‘i nei na kekahi ‘āuna mamo mikioneli me nā maka‘āinana Hawai‘i lāhui ‘ē e kāko‘o piha aku ana i ka ‘oihana pū‘alikoa malina o ‘Amelika ma Hawai‘i nei. Kū a‘ela he lepupalika o Hawai‘i na nā alaka‘i nui o ia ‘āuna kipi ma ka lā 4.Iulai o kekahi makahiki mai e ho‘omākaukau aku ana e ho‘ohui ‘ia ‘o Hawai‘i nei me ‘Amelika Hui Pū ‘Ia.
1896
Pāpā loa ‘ia ka ‘ōlelo Hawai‘i ma nā kula aupuni me nā kula kū ‘oko‘a e like ho‘i me ke kulekele e hō‘ole loa aku ana i nā ‘ōlelo ‘Ilikini ‘Amelika, ‘a‘ole e ho‘ohana ‘ia i kaiapuni ho‘ona‘auao. Inā ua ‘ōlelo Hawai‘i ke kumu me ka haumāna ma ke kula, inā ua ho‘opau ‘ia ke kūlana a‘o o ke kumu. E hālāwai ana nā keiki me ka ho‘opa‘i nui inā ua loa‘a lākou ma ka ‘ōlelo Hawai‘i. Ma Kamehameha Kula, ua wehe ‘ia nā leka a nā haumāna i ko lākou mau mākua e hō‘oia ‘ia ai ka ho‘ohana ‘ole ‘ia o ka ‘ōlelo Hawai‘i.
1898
Ho‘ohui ‘āina ‘ia akula ‘o Hawai‘i me ‘Amelike Hui Pū ‘Ia, a ho‘omau ‘ia akula ia kulekele a ko ka lepupalika o Hawai‘i nei e hō‘ole ana, ‘a‘ole ka ‘ōlelo Hawai‘i ‘o ka ‘ōlelo kaiapuni ho‘ona‘auao. ‘A‘ohe na‘e ‘ike kino o kānaka i ka ‘ōlelo Pelekānia ma ko lākou nohona o kēlā lā, kēia lā. ‘O ka mea i kō ai ia kulekele ‘ōlelo Pelekānia wale nō i nā kānaka, ‘o ia ka ‘ōlelo ‘ana i ka ‘ōlelo pa‘i‘ai e like me ka mea i ho‘ohana ‘ia i ‘ōlelo kūka‘i mana‘o ma waena o ka Hawai‘i me ke komone‘e. A li‘uli‘u, lilo akula ia ‘ōlelo pa‘i‘ai puanaleo Hawai‘i ho‘ohuihui nui ‘ia o nā hua‘ōlelo me ke aula‘a Pelekānia i loko, ‘o ia ka ‘ōlelo o kēlā lā, kēia lā a kamali‘i o Hawai‘i; lilo pū penei i ka nui launa ‘ana me nā komone‘e o nā hui mahi kō kekahi. Hahai pū nā keiki komone‘e i ka ‘ōlelo pa‘i‘ai a nā keiki Hawai‘i e like ho‘i me ka hahai ‘ia o ka ‘ōlelo Hawai‘i ma mua mai o kēlā wā. ‘O ia ‘ōlelo pa‘i‘ai i kino mai ‘oiai nā MH 1898 – 1920, ua kapa ‘ia he Pidgin, a he Hawai‘i Creole English ma kekahi ‘ōlelo ‘ana.
1915
Puka akula ma nā ‘ao‘ao o ka nūpepa Hawai‘i hanohano nā ‘ōlelo ho‘ohalahala i ke emi loa iho o ke kūlana o ka ‘ōlelo Hawai‘i i waena o nā ‘ōpio o ia wā, a wahi pū a kekahi mau ho‘ohalahala ‘ana, e like ho‘i me ke emi iho o ia kūlana o ka ‘ōlelo Hawai‘i, pēia pū nō ho‘i ia emi ho‘okahi o ke kūlana ‘ōlelo Pelekānia. Paipai ikaika aku ana ia mau ho‘ohalahala ‘ana i nā kānaka e kū‘ē i ke kulekele ‘Amelika e ho‘ōki aku ana i ka ‘ōlelo Hawai‘i mai loko aku o nā kula ma ka ‘ōlelo Hawai‘i wale ‘ana nō ma kauhale, a pēia ho‘i ma nā hōnuanua pa‘a ma lalo o ke kele ‘ana a ka Hawai‘i: ‘o ka hale pule me ke kula Kāpaki. Ho‘okō ‘ia akula nō ia mau kokoina a ka luna‘ikehala e nā hoahānau o ka ‘ekalesia, a ala hou maila he aukahi e ho‘omohala hou aku ana i ka mo‘okalaleo Hawai‘i ma nā nūpepa Hawai‘i a me nā nūpepa o ka halepule pū kekahi. Ho‘okele ‘ia nā hanana ‘ahahui sīwila Hawai‘i o kēlā ‘ano, kēia ‘ano ma ka ‘ōlelo Hawai‘i piha: ‘o Māmakakaua ho‘i kekahi, ‘o ka ‘Ahahui Ka‘ahumanu ho‘i kekahi, a me ia ‘ahahui aku, ia ‘ahahui aku. Noke akula nā mākua mea keiki ma ka ‘ōlelo Hawai‘i wale ‘ana nō i kā lākou mau keiki, pane nō na‘e ia mau keiki ma ka ‘ōlelo Pelekānia e like me ka mea i paipai ikaika loa ‘ia ma nā kula; he ‘ōlelo Pelekānia ‘Amelika kai paipai ikaika loa ‘ia, ‘a‘ole ho‘i ‘o ka ‘ōlelo a ka Pelekāne Nui e like me kā nā ki‘i maka nui Hawai‘i e ‘ōlelo aku ana i ia wā. ‘O nā keiki na‘e, ua pa‘a akula lākou ma ko lākou mana‘o iho nō: e hō‘ole aku ana i ka ‘ōlelo Pelekānia ‘Amelika a me ka ‘ōnaehana ho‘ona‘auao, a e hō‘ole pū aku ana i ka ‘ōlelo Hawai‘i a me ka ‘ōlelo Pelekāne Nui a ko lākou mau mākua. Lilo akula ka ‘ōlelo pa‘i‘ai, ‘o ia ka ‘ōlelo e hō‘ailona ana i ke kū‘ē. I ke kino ‘ana mai o ia mau keiki i ka piko‘u kolonaio, poholo loa i lalo ke kūlana maka‘āinana ‘ana o ka Hawai‘i i ka poholo pū o ka hiki kālai‘ike.
1919
Ho‘oholo ‘ia akula e ka ‘Aha‘ōlelo Kelikoli he kānāwai e koi ana i ke a‘o ‘ia o ka ‘ōlelo Hawai‘i ma ke kaila papa ‘ōlelo ‘ē i loko o nā kula aupuni me nā papahana ho‘omākaukau kumu pū kekahi. ‘A‘ole nō i li‘uli‘u ma hope mai, ho‘oholo ‘ia akula he kānāwai e koi ana i ke a‘o ‘ia o ka papa ‘ōlelo Hawai‘i ma nā kula ha‘aha‘a o nā kaiāulu ‘āina ho‘opulapula. ‘O ka hemahema nui loa na‘e, ‘a‘ole nō i ho‘okō ‘ia ia mau kānāwai a ‘elua e ka ‘Oihana Ho‘ona‘auao: pahu‘a ihola ia mau ho‘ā‘o ‘ana. ‘O kekahi pahu‘a nui, ‘a‘ohe hahai iki o nā kula kū ‘oko‘a, e la‘a me Punahou mā, ma ke a‘o ‘ana i ka papa ‘ōlelo Hawai‘i no nā makahiki pāanahulu o ia mua mai, a ‘o nā mākua Hawai‘i kū‘ono‘ono o ka noho ‘ana, lilo wale akula lākou i loko o ke kuana‘ike kolonaio e hō‘ole ana i nā mea Hawai‘i a pau; e hō‘ole pau pū ana i kā lākou mau keiki, ‘a‘ole loa e ‘imi i ka na‘auaao kālai‘ike Hawai‘i.
1922
Ma lalo o ke kauoha na ka ‘Aha‘ōlelo Kelikoli, ua ho‘omaka ke a‘o ‘ia o ka ‘ōlelo Hawai‘i ma ke ‘ano he ‘ōlelo ‘ē ma ke Kulanui o Hawai‘i. Lohi loa ka laua ‘ana a‘e o nā papahana Kulanui, ma ke komo ‘ana i nā makahiki o ka 1980, lilo a‘ela ia mau papahana Kulanui, ‘o ia nā papahana nāna e ho‘ohua ana i nā kānaka wali o ka ‘ōlelo Hawai‘i.
1924
Ho‘omaka li‘ili‘i akula ke aupuni kelikoli e ho‘okumu he mau kula kaiapuni ‘ōlelo Pelekānia no nā keiki i hiki ke ‘ōlelo Pelekānia ma ke kūlana maika‘i ma ke komo ‘ana i loko o nā kula aupuni; ‘o ka nui o ia mau keiki, he mau keiki no loko mai o nā ‘ohana ‘ano kū‘ono‘ono o ka noho ‘ana o ‘Amelika Hui Pū ‘Ia. ‘O nā mākua ke kumu nui i komo ai ia mau keiki i ia ‘ano kula pēlā i ko lākou hopohopo ‘ana o hauka‘e mai ke kūlana maika‘i o ka ‘ōlelo Pelekānia ma ke komo ‘ana i ia mau kula aupuni. Ua hele nō ho‘i a kuluma ka ‘ōlelo pa‘i‘ai i ka hānau ‘ana mai o kekahi hanauna aku e lilo ana ia, ‘o ia ka ‘ōlelo mua a ko ia hanauna hou. Ua mau nā kula kū ‘oko‘a ma ke kūlana ki‘eki‘e o ke ‘ōlelo Pelekānia, koe nō na‘e nā kula hānai ‘o Kamehameha i hele nō ho‘i a kaulana i ka ho‘oku‘u ‘ana i ka ‘ōlelo pa‘i‘ai a nā keiki me nā kaikamāhine i mea e pa‘a ai ka pae limahana ha‘aha‘a o ke kaiāulu maka‘āinana laulā. Kū‘ē akula ka Hawai‘i i ia ‘ano kuana‘ike hana ‘ino o Kamehameha ma ia mau makahiki o ke kelikoli, a lilo akula ia kū‘ē ‘ana he mea i ha‘aha‘a loa ai ka heluna haumāna i lalo, kokoke ho‘onoa ‘ia nā haumāna koko Hawai‘i ‘ole e komo. ‘O ka mau na‘e o ka iho ‘ana o ke kūlana maka‘āinana o ka Hawai‘i, me ka pi‘i pū o ka heluna kanaka Hawai‘i kekahi mau kumu i nui a‘e ai ke komo ‘ana o nā haumāna ma Kamehameha Kula nō.
1928
Ho‘omaka akula ‘o Mary Kawena Pukui, i hānau ‘ia ma ka MH 1895, i ka hana unuhi nūpepa Hawai‘i kahiko ma ka Hale Hō‘ike‘ike ‘o Pīhopa. Loa‘a mai ho‘i kēia hana nāna mai loko mai o kona kōkua mua ‘ana i ke Kauka Martha Beckwith, he polopeka mo‘okalelo o ke Kulanui ‘o Vassar. Ua hele nō ho‘i a kau pono i ka maka o ua Mrs. Pukui nei ka ho‘omohala ‘ana i ka ‘ike ku‘una o ka ‘ōlelo me ka mo‘omeheu Hawai‘i ma ka pololei loa i hiki iā ia, ‘o ka mea nō ho‘i i lilo ai nā makahiki pāanahulu he nui ma ia hana ho‘okahi e kōkua pū aku ana i nā kānaka i hoihoi pū i ia ‘ano lawelawe ‘ana.
1949
Ho‘omaka akula ‘o Samuel H. Elbert, he kālai‘ōlelo i hana no ka pū‘alikoa o ‘Amelika Hui Pū ‘Ia ma ka Pākīpika ‘oiai ke Kaua Honua II, i ke a‘o ‘ana i ka ‘ōlelo Hawai‘i ma ke Kulanui o Hawai‘i. Hoihoi nō ho‘i i ua ‘o Elbert nei ka ‘ike mo‘omeheu Hawai‘i no loko mai o ka mo‘okalaleo Hawai‘i ku‘una me ke mele; he loli nui kēia mai ke ‘ano kumu a‘o ‘ōlelo Hawai‘i ma‘amau o ia mua mai o ke Kulanui o Hawai‘i.
1957
Ho‘olako akula ka ‘Aha‘ōlelo Kelikoli he kālā i pa‘i ‘ia iho ai ka puke wehewehe a Mary Kawena Pukui me Samuel H. Elbert. He 30,000 hua‘ōlelo kai pa‘a me ka pela pū ‘ia o ka ‘okina me ke kahakō; lilo akula ia puke wehewehe, ‘o ia ka mea i pūnana ke aloha ‘ōlelo i loko o nā hanauna hou. ‘O ia pū kekahi i lilo he kū‘ula nui o ka huliau ola hou o ka ‘ōlelo Hawai‘i i waena o nā keiki me nā ‘ohana. A hala he ‘ehiku makahiki ma ia hope mai, pa‘a maila ia mau mana puke wehewehe ‘elua he ho‘okahi i hiki ke nānā ‘ia ka ‘ao‘ao Pelekānia a me ka Hawai‘i o ka hua‘ōlelo.
1959
I loko ho‘i o ka hō‘ole ‘ana o kauwahi kupuna Hawai‘i e kūpa‘a ana ma hope o ke Aupuni Mō‘ī, a i loko pū o ka mana‘o o kekahi he hapa mai ke kūlana o ko Hawai‘i nei ‘ōiwi i maka‘āinana ‘Amelika, lilo akula ‘o Hawai‘i he moku‘āina o ‘Amelika Hui Pū ‘Ia. Ho‘omau nō na‘e ua moku‘āina hou nei i ka ‘ōlelo Hawai‘i a me ka sila o ke Aupuni Mō‘ī, ‘o ia ka ‘ōlelo moto a me ka sila o ka moku‘āina hou. Ho‘okumu pū ‘ia ihola ke Kōmike Ho‘omau i ka ‘Ōlelo, Pāheona me ka Mo‘omeheu ma ke Kulanui o Hawai‘i.
1961
Hai ‘ia ihola e Nā Kula ‘O Kamehameha ‘o Ms. Dorothy Kahananui, he kumu a‘o puolo o ke Kulanui o Hawai‘i, i kumu a‘o ‘ōlelo Hawai‘i ma ke ‘ano he papa ‘īna‘i ‘ōlelo ‘ē. ‘Oiai ua hala ma kahi o ke 40 makahiki mai ke kumu ‘ana mai o ke kānāwai e koi ana i ke a‘o ‘ia o ka ‘ōlelo Hawai‘i ma nā kula aupuni, ua lilo a‘ela ia hana a Ms. Kahananui ma Kamehameha he ‘anu‘u nui o ka mohala ‘ana o ka ‘ōlelo Hawai‘i ma laila. I kō pū pēlā i ke kia hou ‘ana o Kamehameha e lilo ia he kula e ho‘omākaukau ana i ka haumāna no ke komo kulanui, a pēia ho‘i ka ulu ‘ana o ka ‘i‘ini o kekahi ‘āuna haumāna e pa‘a mai ia ‘ike Hawai‘i iā lākou. I kēia wā na‘e, ua ‘oi loa aku ka hiki ke hui pū me nā kūpuna mānaleo ‘ōlelo Hawai‘i, a ‘o kekahi mau haumāna, he makua ‘ōlelo Hawai‘i nō ko ka hale.
1972
Pi‘i loa akula ka heluna haumāna ma nā haneli e komo ana ma nā papa ‘ōlelo Hawai‘i o nā pae makahiki ‘ehā ma ke Kulanui o Hawaii ma Mānoa. E kipi pū ana nā haumāna i mea e loa‘a ai he ‘ehā makahiki o ke a‘o ‘ōlelo Hawai‘i ma ke kulanui hou o ia wā o Hawai‘i ma Hilo. Ho‘okumu pū ‘ia ihola ka papahana lekiō e nā haumāna, ‘o Ka Leo Hawai‘i, ma lalo o ke alaka‘i ‘ana o Larry Kimura, haumāna ho‘i ma mua na ua Ms. Kahananui nei; e noho mai ana he mānaleo hou i hoa kama‘ilio o kēlā pule, kēia pule ma ua papahana lekiō nei. ‘Oki leo pū ‘ia ihola ia mau kama‘ilio ‘ana me ka mānaleo, a lilo maila ia he papa ha‘awina hou aku na nā haumāna e ‘imi ana i ka pa‘a mai o ka ‘ōlelo Hawai‘i.
1976
Ho‘okumu ‘ia ihola he papahana laepua o ka ‘ōlelo Hawai‘i, a pēia ho‘i he papahana laepua o ka ha‘awina Hawai‘i, ma ke Kulanui o Hawai‘i ma Mānoa i mea e ho‘okō ai i ka ka ulu nui ‘ana o ka hoihoi o nā haumāna o ia wā.
1977
Ho‘okumu ‘ia ihola ka ‘Ahahui ‘Ōlelo Hawai‘i, he ‘ahahui e kālele pololei ana ma luna o ke ola mau o ka ‘ōlelo Hawai‘i. Ma lalo ho‘i o ke alaka‘i ‘ana a ua Ms. Kahananui nei, he mea ia ‘Ahahui ‘Ōlelo Hawai‘i i lako mai ai nā hālāwai ho‘ona‘auao, nā pa‘ina puke, nā papa ‘ōlelo Hawai‘i na nā mākua a pēia ho‘i nā ala e hui ai me nā mānaleo ‘ōlelo Hawai‘i. Ho‘okumu ‘ia ihola he hui like o ke ‘ano ma Hilo, ‘o ka Hui Ho‘oulu ‘Ōlelo Hawai‘i, ma lalo o ka ho‘okele ‘ana o kekahi alaka‘i nui ma nā hana ho‘ōla i ka hula ku‘una, ‘o ia ho‘i ‘o Mrs. Edith Kanaka‘ole.
1978
He ‘elua mana‘o hō‘ano hou ‘ana kai ho‘okomo ‘ia i ka ‘aha kumukānāwai na kona pelekikena o ia wā, na John Waihe‘e: 1) e kūlana pū ka ‘ōlelo Hawai‘i he ‘ōlelo kūhelu pū o kēia moku‘āina nei me ka ‘ōlelo Pelekānia; 2) e paipai ‘ia ma kekahi ‘ano kūikawā ke a‘o ‘ana i nā ha‘awina Hawai‘i na kēia moku‘āina. Puka akula ia mau hō‘ano hou ‘ana ‘elua.
1982
Ho‘okumu ‘ia ihola he kēkelē laepua ha‘awina Hawai‘i ma ke Kulanui o Hawai‘i ma Hilo e a‘o ‘ia i loko nō o ka ‘ōlelo Hawai‘i. ‘O ke kālele o ia kēkelē nei ka ‘ōlelo, ka mo‘omeheu a me ka pāheona Hawai‘i ku‘una i hoa pakanā o ke kēkelē ha‘awina Hawai‘i o Mānoa e kālele ana ma luna o ka mo‘olelo me ke kālai‘āina Hawai‘i. Mai ka MH 1895 mai, ‘akahi nō ho‘i a lilo ke kālā ma luna o ka ‘ōlelo Hawai‘i ma kona ‘ano he kaiapuni a‘o o ka ‘Oihana Ho‘ona‘auao.
Ho‘okumu pū ‘ia ihola ke Kōhanga Reo na ka Māori o Aotearoa he mau honua e hui ai ke kupuna me kamali‘i ma ke kula kamali‘i i loko piha o ka ‘ōlelo Māori. Ho‘oulu ‘ia ke au no‘ono‘o o ko ke kaiāulu ‘ōlelo a mo‘omeheu Hawai‘i na Tīmoti Kāretu, ke komikina ‘ōlelo Māori o ia mua aku, iā ia ma ka ho‘omaha kapaiakala ma Hawai‘i nei, a ma ka huelo ‘ana o ka makahiki, ku‘i maila ka lono i ke Kauka Tāmati Reedy, he haumāna ‘ōlelo Hawai‘i ma mua o ke Kulanui o Hawai‘i ma Mānoa, e pili ana i ke aukahi Kōhanga Reo o Aotearoa.
1983
Noho hālāwai ihola ‘o Ilei Beniamina, Hōkūlani Cleeland, Kauanoe Kamanā, Larry Kimura, No‘eau Warner, Koki Williams a me Pila Wilson ma Kaua‘i Mokupuni e kūkā ai e pili ana i ke kūlana piliki‘i loa o ka ‘ōlelo Hawai‘i o ia wā. Ho‘okumu ‘ia ihola ka ‘Aha Pūnana Leo, Inc. ma ka lā 12.Ianuali ma ka home o ua Hōkūlani Cleeland nei; he hui ia o ke ki‘ina maka‘āinana e ‘imi ana i ke ola loa o ka ‘ōlelo Hawai‘i ma nā ‘ano a pau.
Haku ‘ia ihola he pila ‘aha‘ōlelo na ua Beniamina lāua me Wilson nei e ho‘iho‘i hou ana i ka ‘ōlelo Hawai‘i a i kona kūlana kaiapuni a‘o kūhelu ma ke kula aupuni, keu ho‘i kēia no nā keiki o ko Beniamina home aloha, ‘o ke kaiāulu Ni‘ihau. ‘A‘ole nō puka ka pila.
‘Ike ‘ia ihola e ko ua ‘Aha Pūnana Leo nei he mau kānāwai ko ka moku‘āina e pili ana i ka ‘Oihana Ho‘ona‘auao e ho‘oluhi mai ana me ke ālai pū ‘ana i ka ho‘āla ‘ana a‘e he kula kū ‘oko‘a e lilo ana nā kūpuna Hawai‘i me nā mānaleo Ni‘ihau he mau kumu kula na kamali‘i.
1984
Wehe ‘ia akula ke kula kamali‘i Pūnana Leo mua loa ma Kekaha, Kaua‘i. Ho‘olako ‘ia mai ke kenikeni e ho‘oholo ai i ia kula na ka pu‘u kālā ho‘omohala limahana o Alu Like. E ‘imi ‘ia ka unuhi ‘ana i nā puke me nā ha‘awina a‘o a pau mai ka ‘ōlelo Pelekānia a i ka ‘ōlelo Hawai‘i. He mea hou loa ka mana‘o e a‘o i nā keiki i loko o ka ‘ōlelo Hawai‘i piha, a ‘ano ‘ē nā kumu i ka ‘ōlelo Hawai‘i piha ‘ana i nā keiki ‘ōlelo Pelekānia piha.
Ho‘ohuihui ‘ia ka ‘ōlelo Pelekānia me ka ‘ōlelo Hawai‘i, a hala akula he mau mahina, nele kamali‘i i ke a‘o ikaika ‘ole ‘ia o ka ‘ōlelo Hawai‘i.
Haku hou ‘ia he pila ‘aha‘ōlelo e ‘imi ana i ka ili mai o ke kūlana ho‘okahi i loa‘a i nā kula kamali‘i kū ‘oka‘a ‘ōlelo ‘ē ma luna pū o ke kula kamali‘i Pūnana Leo. ‘A‘ole nō puka ka pila.
1985
Wehe ‘ia akula ke kula kamali‘i Pūnana Leo ma Kalihi, O‘ahu. Wehe pū ‘ia akula ke kula kamali‘i Pūnana Leo ma Hilo, Hawai‘i. ‘O ka ‘ōlelo Hawai‘i piha ke kaiapuni a‘o ma ia mau kula kamali‘i nei ‘elua; ‘a‘ohe komo iki ka ‘ōlelo Pelekānia i loko. Lilo akula ia ‘ano ki‘inaa‘o, ‘o ia ke ki‘inaa‘o o nā kula kamali‘i Pūnana Leo nō a pau. Lilo pū akula ke kōkua manawale‘a a nā mākua he alahula e pai a‘e ana i ke kula i luna, ‘oiai, ua nele loa ke kenikeni ho‘omohala papahana. Aia nō ke waiho mai nei i kōkua manawale‘a ‘ana o nā mākua ma ka inoa he “hana makua” e lawelawe ana i nā pono like ‘ole a pau o ke kula.
Haku hou ‘ia he pila ‘aha‘ōlelo e ‘imi ana i ka ili mai o ke kūlana ho‘okahi i loa‘a i nā kula kamali‘i kū ‘oka‘a ‘ōlelo ‘ē ma luna pū o ke kula kamali‘i Pūnana Leo. Kuhi akula nā mākua i ka puka o ia pila, make ihola na‘e i ka ho‘ololi ‘ia na ko ke kōmike hui ‘ia ma ka wehe ‘ana i nā kula e lawelawe ana i nā keiki nona ka pae makahiki ‘elima a ma lalo; ‘o ka pau ihola nō ia o ka pono o ia pila no nā kula Pūnana Leo.
1986
Komo akula nā keiki puka mua loa o ka Pūnana Leo o Kalihi i ke kula aupuni, a ho‘okomo ‘ia ihola lāua i loko o ka papahana SLEP e kū ana na nā keiki komone‘e. Hō‘ole pau nā mākua o ka Pūnana Leo o Hilo, ‘a‘ole loa e ho‘ouna ‘ia kā lākou mau keiki i ia ‘ano papahana, a a‘o ‘ia akula ka papa mālaa‘o ma ka ‘ōlelo Hawai‘i piha ma ka Pūnana Leo o Hilo nō. Kapa ‘ia akula ia a‘o ‘ana he “Kula Kaiapuni Hawai‘i”. I ia wā, ho‘oholo ihola ka ‘Aha Pūnana Leo, ma kahi o ka ho‘āla ‘ana he kula kamali‘i Pūnana Leo hou aku, e ‘imi ikaika e ho‘iho‘i hou ‘ia mai ke kūlana e a‘o ‘ia ai kamali‘i o ke kula aupuni ma ka ‘ōlelo Hawai‘i piha.
A pau he hālāwai ho‘olohe pila ‘eono hola ka lō‘ihi, puka akula he pila ‘aha‘ōlelo ikaika loa e wehe ana i nā ālaina kānāwai e hō‘ole aku ana i ka holomua o nā kula kamali‘i Pūnana Leo. Puka pū akula he pila ‘aha‘ōlelo e ‘ae ana i ke a‘o kaiapuni ‘ōlelo Hawai‘i piha ma nā kula aupuni.
Ho‘okumu ‘ia ihola he kōmike papa ha‘awina na ko ka Papa Alaka‘i ‘Aha Pūnana Leo me ke kenikeni i ho‘olako ‘ia mai na Alu Like; pa‘i ‘ia akula he ‘ehā puke kamali‘i.
1987
Puka akula he ‘ōlelo ho‘oholo na ko ka ‘Aha‘ōlelo o Hawai‘i Moku‘āina e koi ana i ka ‘Oihana Ho‘ona‘auao e ho‘okō i nā kula kaiapuni ‘ōlelo Hawai‘i e like me ka mea i pa‘a maila ma ke kānāwai holo o ke kau ‘aha‘ōlelo aku nei. Puka pū akula he ‘ōlelo ho‘oholo hou aku e koi ana i ka ‘Aha‘ōlelo Pekelala o ‘Amelika Hui Pū ‘Ia e ho‘omohala i nā kulekele e kāko‘o ana i ke ola o ka ‘ōlelo Hawai‘i me nā ‘ōlelo ‘ōiwi ‘ē a‘e o ‘Amelika Hui Pū ‘Ia. Ho‘okomo ‘ia akula ia mau ‘ōlelo ho‘oholo a ‘elua i ka ‘Aha‘ōlelo na ke kōmike hana politika o ka ‘Aha Pūnana Leo.
Ma lalo ho‘i o ka noho ‘ana mai o ke kia‘āina hou ‘o John Waihe‘e, ‘akahi ho‘i a koho ‘ia, ho‘okohu ‘ia ‘o Charles Toguchi, ‘o ia ke po‘o nui o ka ‘Oihana Ho‘ona‘auao. Ma kona ‘ao‘ao he kenekoa ma mua, kāko‘o pū akula ua ‘o Toguchi nei ma hope o ke Kenekoa Clayton Hee ma ka haku ‘ana i ka pila e ho‘onoa ana i ka ‘ōlelo Hawai‘i ma kona ‘ano he ‘ōlelo kaiapuni ho‘ona‘auao ma nā kula aupuni. Ma ka paipai ikaika ‘ana a ua Kenekoa Hee nei, ‘ae akula ke Po‘o Toguchi e ho‘okolohua ‘ia no ka ho‘okahi wale nō makahiki ke ‘ano ho‘ona‘auao Pūnana Leo i loko o nā kula aupuni.
Ho‘okumu ‘ia ke Kōmike Hua‘ōlelo no ka haku ‘ana i nā hua‘ōlelo no nā mea hou i ka ne‘e ‘ana o ka manawa me ke kālele ma luna o nā mai‘o ha‘awina Kula Kaiapuni Hawai‘i.
Ho‘omaka akula ka ‘Aha Pūnana Leo e haku i ka papa ha‘awina papa mālaa‘o - ‘ekahi me ke kenikeni kōkua na ka Gerbode Foundation.
Ma lalo o ke alaka‘i ‘ana o Francis McMillan, ‘āpono akula ka Papa Ho‘ona‘auao i ka Hawaiian Language Immersion Program; ho‘omau na‘e akula nā mākua me nā keiki ma ke kapa ‘ana i ka papahana, ‘o ke Kula Kaiapuni Hawai‘i, e like me ka mea i ho‘ohana‘ ia ma ka Pūnana Leo.
Ho‘omaka kūhelu akula nā papa makamua o ke a‘o ‘ōlelo ‘ōiwi ma ‘Amelika Hui Pū ‘Ia nō a puni ma ke kula kamali‘i o Keaukaha, Hilo, Hawai‘i Mokupuni, a pēia ho‘i ma Waiau, Mānana, O‘ahu Mokupuni.
A hala a‘ela he wā piliki‘i i ke kenikeni ‘ole ma muli o ka pōkole loa o nā ‘ohana komo, kumu hou akula ka Pūnana Leo o Kekaha ma Puhi, a kapa ‘ia akula ‘o ka Pūnana Leo o Kaua‘i.
Kumu akula ka Pūnana Leo o Maui ma Wailuku.
1988
Ho‘omaka akula ko ka Papa Alaka‘i e mālama i nā papahana ho‘omākaukau kumu me ka ha‘awina no ka papahana ‘ōlelo Hawai‘i me ke kōkua mai o ke kenikeni noi kālā F.I.P.S.E. i loa‘a akula i ka pelekikena Papa Alaka‘i o ia wā, ‘o Larry Kimura.
Loiloi a holo like akula i ko ka Papa Ho‘ona‘auao ka waiwai ‘i‘o o ka papahana kaiapuni Hawai‘i; ‘ae ‘ia ka ho‘omau ‘ana no ka ho‘okahi hou makahiki.
Kumu akula ka papahana Leo Ola mua loa, he hālāwai ho‘ona‘auao ia na nā kumu kula kaiapuni, me ke kōkua mai o ua kenikeni noi kālā F.I.P.S.E. lā i loa‘a iā Larry Kimura; mālama ‘ia ia hālāwai ho‘ona‘auo mua loa ma ke Kulanui o Hawai‘i ma Mānoa.
Ho‘oholo like ‘ia akula he ‘ōlelo ho‘oholo na ka NALI, ka hui nui loa o kona ‘ano e ‘imi ana i ka pono o nā ‘ōlelo ‘ōiwi o ‘Amelika Hui Pū ‘Ia, e koi ana e pa‘a nā pono kānāwai e kāko‘o aku mai ana i nā ‘ōlelo ‘ōiwi o ‘Amelika Hui Pū ‘Ia, ‘o ka ‘ōlelo Hawai‘i pū kekahi; kumu akula ia ‘ōlelo ho‘oholo na NALI ma luna o ka ‘ōlelo ho‘oholo a ko ka ‘Aha‘ōlelo o Hawai‘i nei o ka MH 1987.
Ma ka puka ‘ana o ke Kānāwai Ho‘ona‘auao ‘Ōiwi Hawai‘i (NHEA), laha akula ka ‘ike no ka wali loa o ka mākau kākau a heluhelu i ka Hawai‘i i ka wā o ka ho‘okahuli aupuni, a pēia ho‘i ka ‘ike no ka piholo loa o ia mākau i lalo i ka wā i noho mana ai ko ‘Amelika ma luna o Hawai‘i nei. Kū maila ua kānāwai nei he pu‘u kālā e ho‘olako mai ana i ka hana ho‘ōla ‘ōlelo Hawai‘i o kona mau ‘ano like ‘ole a pau me ka ho‘oikaika pū i ka ‘imi na‘auao ‘ana o ka Hawai‘i a ho‘i hou aku i ke kūlana ‘oi kelakela e like me ka mea i ‘ike ‘ia ma mua o ka wā kelikoli lō‘ihi o Hawai‘i nei e pāpā nui mai ana nā kānāwai pekelala, ‘a‘ole hiki i ka Hawai‘i ke ‘imi i ka na‘auao ma o ka ‘ōlelo Hawai‘i iho nō.
1989
Mālama ‘ia akula ka ‘Aha Kāko‘o Kula Hawai‘i mua loa ma Hilo, Hawai‘i e ho‘ohui ana i ko ka Papahana Kaiapuni Hawai‘i, ka Pūnana Leo, ka ‘Oihana Ho‘ona‘auao a me nā mākua i mea e kūkā ‘ia ai nā nīnūnē a me nā mana‘o ho‘oikaika i ka Papahana Kaiapuni Hawai‘i.
Ho‘okumu ‘ia ihola e ka ‘Aha‘ōlelo ke Kikowaena ‘Ōlelo Hawai‘i, ‘o ka Hale Kuamo‘o, ma ke Kulanui o Hawai‘i ma Hilo nona ke kuleana ‘o ka ho‘omohala ha‘awina kaiapuni Hawai‘i ‘ana.
Loa‘a maila i ka ‘Aha Pūnana Leo he kenikeni na ke kānāwai Title IV: Education for Native Hawaiians o ka ‘Oihana Ho‘ona‘auao Pekelala. Kumu pū akula ka Hale Kāko‘o e kū ana he ke‘ena kāko‘o a ho‘oikaika i ka papahana kula kamali‘i Pūnana Leo. E kālele ana ia Hale Kāko‘o ma ka ‘ehā māhele hana nui: 1) ‘o ka ho‘omohala papa ha‘awina; 2) ‘o ka ho‘omohala papahana ‘ohana; 3) ‘o ka ho‘omohala limahana; a 4) ‘o ka ho‘omohala honua Pūnana Leo hou.
Ho‘omaka akula ka U.S.D.A. e lawelawe i nā kula kamali‘i Pūnana Leo.
Mālama ‘ia akula ka lua o ka ‘Aha Kāko‘o Kula Hawai‘i ma Kaua‘i e kālele aku ana ma ke komo ‘ana o ka moku‘āina a me nā pā‘oihana ma ke kāko‘o ‘ana i ka ho‘ona‘auao kaiapuni Hawai‘i.
1990 – 2005 Ho‘opi‘i ‘ia akula ke Ke‘ena Kuleana Hawai‘i, ke Ke‘ena ‘Āina Ho‘opulapula, Nā Kula ‘O Kamehameha a me ia ke‘ena like aku ma nā mana‘o kū‘ē kānāwai ho‘okae lāhui ma ka lawelawe pono ‘ana aku i nā Hawai‘i wale nō e hiki ana ke hō‘oia‘i‘o i ka pa‘a koko Hawai‘i. Hō‘ale‘ale nui ‘ia akula ke kumu waiwai ‘ana o ke kanaka Hawai‘i i ia mau ho‘opi‘i. Ma muli pū o ia mau ho‘opi‘i ‘ana i ‘oi aku ai ke alu like ‘ana o kānaka ma hope o ka nānā ‘ia o ka Hawai‘i na ka ‘Aha‘ōlelo Pekelala he lāhui ‘ōiwi ia o ‘Amelika Hui Pū ‘Ia. ‘O ia koi ‘ana kekahi kumu nui i kūlana ai ka ho‘ōla ‘ōlelo me ka mo‘omeheu Hawai‘i a kau pono i ka maka o ka ‘ōpua.
1990
Pūlima ‘ia akula e ka Pelekikena o ‘Amelika Hui Pū ‘Ia he kānāwai i kūkulu ‘ia ma luna o nā mana‘o o ka ‘ōlelo ho‘oholo i puka mai loko mai o ka ‘Aha‘ōlelo Moku‘āina o ka MH 1987 e kāko‘o aku ana i nā ‘ōlelo ‘ōiwi o ‘Amelika, ‘o ia ho‘i ke Kānāwai ‘Ōlelo ‘Ōiwi ‘Amelika i haku ‘ia e ke Kenekoa Daniel Inouye.
Kumu akula ka ‘Aha Kauleo, he papa a‘oa‘o na ka ‘Oihana Ho‘ona‘auao i mea e lohe ‘ia ai nā mana‘o o kēlā Kula Kaiapuni, kēia Kula Kaiapuni a me nā māhele o ka Moku‘āina e pili pū ana.
Kumu akula ke Kula Kaiapuni o Pū‘ōhala, Kāne‘ohe, O‘ahu.
Mālama ‘ia akula ka ‘Aha Leo Mohala mua loa ma Ke‘anae, Maui, i mea e hui pū ai nā ‘ohana o kēlā Kula Kaiapuni, kēia Kula Kaiapuni ma luna o ka ‘ōlelo me ka mo‘omeheu Hawai‘i.
Mālama ‘ia akula ke kolu o ka ‘Aha Kāko‘o Kula Hawai‘i ma O‘ahu e kālele ana ma ka mau ‘ana aku o ka papahana Kula Kaiapuni a i ka pae kula ki‘eki‘e.
1991
‘Āpono akula ka ‘Oihana Ho‘ona‘auao i ka mau o ke Kula Kaiapuni a i ka papa 12 me ka mālama pū ‘ia o ka ‘ōlelo Pelekānia ma ka ho‘okahi hola o ka lā e ho‘omaka ana ma ka papa ‘elima.
Kumu akula ka Pūnana Leo o Moloka‘i.
Ho‘omaka ‘ia akula ka Ho‘olauna Pūnua, he papahana kauwela na ka ‘Aha Pūnana Leo e ho‘ohui ana i nā keiki Kula Kaiapuni o ka papa ‘ehā me nā mānaleo Ni‘ihau e noho ana i Kaua‘i ma luna o ka ho‘oikaika ‘ōlelo Hawai‘i.
Mālama ‘ia ka hā o ka ‘Aha Kāko‘o Kula Hawai‘i ma Maui e kālele ana ma luna o nā kūpuna me ke komo ‘ana o ko ke kaiāulu i loko o ke kāko‘o ‘ana i ka hana.
1992
Ho‘okumu ‘ia akula ka Ha‘awina Kālā Hele Kula na ka ‘Aha Pūnana Leo e ‘imi ana i ke kōkua aku i nā ‘ohana kaiapuni Hawai‘i e ake ana e lilo kekahi he kumu kaiapuni Hawai‘i.
Ho‘okumu ‘ia akula ka Māla ‘Ōlelo, he papahana kauwela na ka ‘Aha Pūnana Leo e ho‘ohui ana i nā haumāna kulanui me nā mānaleo Ni‘ihau e noho ana i Kaua‘i ma luna o ka hana.
‘Āpono akula ka Papa Ho‘okele ‘Āina Ho‘opulapula he ‘āpana ‘āina ma Waimea, Hawai‘i, i kahua kula e kumu ai ka Pūnana Leo o Waimea.
1993
Kumu akula ka Hui Hi‘i Pēpē, he huina pā‘ani ia o ka makuhine me ke keiki, ma ka Pūnana Leo o Kona o ia mua aku.
Kumu akula ka Pūnana Leo o Wai‘anae.
Ho‘okumu ‘ia akula ka Hui Ho‘ona‘auao O Nā Mākua e nā ‘ohana Ni‘ihau e koi aku ana i ka ‘Oihana Ho‘ona‘auao e ‘āpono mai i ka ho‘ona‘auao kaiapuni Hawai‘i no kā lākou mau keiki a i ka papa ‘eono. Kipi akula ia mau ‘ohana, ‘a‘ole i ho‘ouna i kā lākou mau keiki i ke kula, i ka wā i hō‘ole ‘ia ai kā lākou noi.
Mālama ‘ia akula ‘o Ka ‘Umeke Kā‘eo, ‘o ka ho‘okūkū ha‘i‘ōlelo mua loa na nā haumāna Kaiapuni Hawai‘i, ma Hilo.
Mohala akula ka Pūnana Leo o Kona he papahana kula kamali‘i lā piha.
1994
Ho‘olako ‘ia maila i ka ‘Aha Pūnana Leo he pu‘u kālā na ke Ke‘ena Kuleana Hawai‘i i mea ho‘i e mālama ‘ia ai he papahana Kula Kaiapuni Hawai‘i (M-6) ma ke Kula Ha‘aha‘a o Kekaha no nā keiki Ni‘ihau i kapa ‘ia ‘o Ke Kula Ni‘ihau O Kekaha.
Ho‘oholo ‘ia akula ka ‘ōnaehana leka uila piha mua o kona ‘ano o kekahi ‘ōlelo Polenesia a ‘ōlelo ‘ōiwi ‘Amelika nō ho‘i ma ka inoa ‘o Leokī.
Ho‘oholo ‘ia akula ke kahua pūnaewele ‘ōlelo Hawai‘i ‘o Kualono ma ka pūnaewele puni honua. He huli lua kona ‘ano e hiki ai i ka po‘e e nānā mai ana ke ho‘oholo i ua Kualono nei ma ka ‘ōlelo Hawai‘i piha, a i ‘ole ka ‘ōlelo Pelekānia piha e like me ka makemake.
1995
Ho‘okumu ‘ia akula ‘o Ho‘olaukoa, he papahana kauwela na ka ‘Aha Pūnana Leo, na nā kaikamāhine Kaiapuni Hawai‘i o ka papa ‘elima a i ka ‘ewalu; mālama ‘ia ma Hāna, Maui.
Kāko‘o ‘ia akula e ka ‘Aha Pūnana Leo nā ‘ohana Kaiapuni Hawai‘i o Hilo ma ka ho‘olimalima ‘ana he papahele ke‘ena hale i mea e lako ai nā lumi papa me nā lumi ke‘ena e mālama ‘ia ai ka papahana ho‘omau i nā papa ‘eono a i ka ‘ewalu e kapa ‘ia ma ka inoa o ka loea kālai‘āina o Hawai‘i nei, ‘o Iosepa Kaho‘oluhi Nāwahīokalani‘ōpu‘u.
Ho‘olako ‘ia maila i ka ‘Aha Pūnana Leo na ke Ke‘ena Kuleana Hawai‘i he pu‘u kālā 2.1 miliona i mea e kū‘ai ‘ia ai he kahua kula pa‘a e kū ai ka papahana ho‘olu‘u ‘ōlelo Hawai‘i piha ‘o Nāwahīokalani‘ōpu‘u. ‘O ua ‘o Nāwahīokalani‘ōpu‘u Kula nei ka mua o nā kula i kāko‘o ‘ia ma lalo o ke ku‘ikahi i kūkulu ‘ia ma waena o ka ‘Aha Pūnana Leo, Ka Haka ‘Ula O Ke‘elikōlani a me ka ‘Oihana Ho‘ona‘auao o ka Moku‘āina.
Kumu akula ka Pūnana Leo o Waimea, Hawai‘i, a pēia ho‘i ka Pūnana Leo o Kawaiaha‘o.
Ho‘okumu ‘ia akula na ka ‘Aha Pūnana Leo he papahana kālā kōkua hele kulanui na nā haumāna ‘ōiwi Hawai‘i i kapa ‘ia ‘o Lamakū ka inoa.
1996
‘Āpono ‘ia akula na ka ‘Oihana Ho‘ona‘auao Ke Kula Kaiapuni ‘o Ānuenue, ‘o ia ke kula M-12 mua loa o kona ‘ano kaiapuni Hawai‘i.
Kāko‘o ‘ia akula ka ‘Aha Kāko‘o Ho‘ona‘auao ‘Ōlelo Hawai‘i na ka ‘Aha Pūnana Leo, he papahana e ho‘ohālāwai ana i nā ‘elele o kēlā ‘ano papahana ‘ōlelo Hawai‘i, kēia ‘ano papahana ‘ōlelo Hawai‘i a puni ka Moku‘āina ma luna o ka ho‘oholomua ‘ana i ke Kula Kaiapuni Hawai‘i o ia mua aku.
Kūkala ‘ia akula na ke Kia‘āina Benjamin Cayetano ‘o ka MH 1996 ka “Makahiki o ka ‘Ōlelo Hawai‘i”.
1997
Huaka‘i akula ka papa alaka‘i o Nāwahīokalani‘ōpu‘u a me ka papa alaka‘i o Ānuenue i Aotearoa i mea e komo ai i loko o ke kūka‘i haumāna me ko ke Kura Kaupapa Māori; ho‘olako ‘ia akula ia holo ‘ana na ka ‘Aha Pūnana Leo.
Pūlima ‘ia akula ma ka ‘Aha Ni‘o Ho‘ona‘auao ‘Ōiwi Hawai‘i he kānāwai e ho‘okumu ana i ke Koleke ‘Ōlelo Hawai‘i ma ke Kulanui o Hawai‘i ma Hilo, ‘o Ka Haka ‘Ula O Ke‘elikōlani ka inoa. ‘O ia ke Koleke mua loa o kona ‘ano ma ‘Amelika Hui Pū ‘Ia nō a puni i ho‘okele piha ‘ia i loko o ka ‘ōlelo ‘ōiwi iho nō, he ‘ōlelo Hawai‘i.
Kumu akula ka Pūnana Leo o Ko‘olauloa ma Kahuku, O‘ahu.
Eo maila ka lanakila i ka ‘Aha Pūnana Leo ma ka Golden Maile a me ka People's Choice Awards o ka Hawai‘i International Film Festival, a pēia ho‘i he ‘elua makana ho‘ohanohano o Kanakā mai no ka wikiō ‘o E Ola Ka ‘Ōlelo Hawai‘i. He wikiō piliolana ia o ka ‘Aha Pūnana Leo e nānā ana i ke kumu ‘ana o ke aukahi ho‘ōla ‘ōlelo Hawai‘i a me kona mau ‘ao‘ao holomua like ‘ole a pau.
1998
Holo maila ka Mō‘ī Māori aloha, ‘o Te Ariki Nui Teatairangi Kaahu, i Hawai‘i nei e kipa ai i nā papa alaka‘i o Nāwahīokalani‘ōpu‘u me Ānuenue Kula. Ukali pū maila me ua Mō‘ī aloha nei nā haumāna o Ke Kura Kaupapa o Rākaumanga.
Ho‘omaika‘i ‘ia akula he kula ‘Aha Pūnana Leo M-8 no nā keiki Ni‘ihau e noho mai ana ma Kaua‘i. ‘O Ke Kula Ni‘ihau O Kekaha ka lua o ke kula i ho‘okele ‘ia ma lalo o ka ‘Aha Pūnana Leo a me ka ‘Oihana Ho‘ona‘auao.
Ho‘olako ‘ia akula na ka ‘Aha Pūnana Leo he pu‘u kālā e unuhi ‘ia ai ke kahua pūnaewele ‘o Netscape a i ka ‘ōlelo Hawai‘i. ‘O kēia unuhi ‘ana ma ka ‘ōlelo Hawai‘i ka mua loa o ka ho‘ohana ‘ia o kekahi ‘ōlelo ‘ōiwi, a ‘o ka lua ia o ka unuhi ‘ae‘oia piha ‘ia o ua ‘o Netscape nei ma kekahi ‘ōlelo.
Pa‘i ‘ia ka pukana mua o Māmaka Kaiao e ke Kōmike Hua‘ōlelo.
Kumu akula ka Pūnana Leo o Lahaina, Maui.
Lele akula ‘o Alana I Kai Hikina, he polokalamu lēkiō ‘ōlelo Hawai‘i o ke kahua ho‘olele lēkiō ‘o KWXX o Hilo i kāko‘o ‘ia na ka ‘Aha Pūnana Leo.
Ho‘omaka ‘ia akula ka papahana laeo‘o ‘ōlelo a mo‘okalaleo Hawai‘i o Ka Haka ‘Ula O Ke‘elikōlani, ‘o ia ka papahana laeo‘o mua loa o kona ‘ano e kālele ana, a e a‘o piha ‘ia ana, ma kekahi ‘ōlelo ‘ōiwi ‘Amelika. Kāko‘o hapa ‘ia maila ua papahana laeo‘o nei na ke Ke‘ena Kuleana Hawai‘i.
Kumu akula ke Kula Kaiapuni o Ko‘olauloa ma Hau‘ula, O‘ahu.
Ho‘okūhelu ‘ia akula i loko o Ka Haka ‘Ula O Ke‘elikōlani ka papahana ho‘omākaukau kumu kaiapuni Hawai‘i mua loa me ke kāko‘o na ka ‘Aha Pūnana Leo, ‘o Kahuawaiola ka inoa. ‘O ia papahana ka mua loa o kona ‘ano i mālama piha ‘ia i loko o kekahi ‘ōlelo ‘ōiwi ‘Amelika.
1999
A pau ke kipa ‘ana maila ma Pepeluali, ho‘olako maila ka Lannan Foundation he pu‘u kālā e ho‘omaka ‘ia ai he waihona ō na ka ‘Aha Pūnana Leo e kāko‘o mai ana i ka ‘ae‘oia o ka ‘Aha Pūnana Leo e pono ‘ole ai ke kālele piha ‘ana ma luna o nā pu‘u kālā aupuni. Wānana ‘ia akula he 20 a ‘oi paha makahiki a ho‘omaka mai ia waihona ō e ho‘olako mai ma ka mea e kū ‘ae‘oia ai nā papahana ‘Aha Pūnana Leo. He ho‘omaka nō na‘e ia ha‘awina kālā ma ka ho‘olālā hikiāloa nui.
Ma Kekemapa, ma ka pau ‘ana o ka ‘elua me ka hapa makahiki o ka ‘ālo‘alo‘a nui ‘ana, ha‘alele akula ka hope o nā kahu waiwai o Nā Kula ‘O Kamehameha, a pau ihola he wā haunaele nui ma waena o ia mau kahu waiwai i ho‘okohu ‘ia na ka ‘Aha Ho‘okolokolo Nui o Hawai‘i Moku‘āina. He wā pū ia i lele pupuka ‘ia ai ka ‘ōlelo me nā kula kaiapuni Hawai‘i kekahi. ‘O nā papa kaiāulu ‘ōlelo Hawai‘i i kāko‘o ‘ia na Kamehameha, i komo nui ‘ia e nā mākua Pūnana Leo a Kula Kaiapuni, ua pani ‘oko‘a ‘ia ihola. Pāpā ‘ia ma Kamehameha Honua a puni, ‘a‘ole e ho‘ohana iki ‘ia kekahi hua‘ōlelo Hawai‘i haku o ke ‘ano au hou, ‘o ka nui, he mau hua‘ōlelo ia e ho‘ohana ‘ia ana ma ka Pūnana Leo me ke Kula Kaiapuni. Alaka‘i akula nā kumu ‘ōlelo Hawai‘i o Kamehameha i nā ‘olohani kipi i komo pū ‘ia e nā kumu, nā haumāna puka a me nā haumāna e kū ana e ho‘oikaika ana i ka wehe i ka pāpā.
Mai loko pono mai o ka 100 a ‘oi makahiki, puka akula ka papa mua loa i ho‘ona‘auao ‘ia ma ka ‘ōlelo Hawai‘i piha mai ka mālaa‘o a i ka papa 12. He ‘elima haumāna puka o Ke Kula ‘O Nāwahīokalani‘ōpu‘u a he ‘eono ho‘i o Ke Kula Kaiapuni ‘o Ānuenue. ‘O ua mau haumāna ‘elima nei o Nāwahīokalani‘ōpu‘u, ua puka akula lākou me ke ka‘a pū o ka ‘ekolu papa kulanui iā lākou ma muli o ke ‘ano o ka papamanawa kula ki‘eki‘e i kūkulu ‘ia i ka‘awale mai ai he wā e komo koke ai nā haumāna papa 12 ma ke kulanui. Puka pū ia mau haumāna a pau ‘elima ma ka hō‘ike Kulanui e ana ana i ka mākaukau lawa e komo ai ma nā papa ‘ōlelo Pelekānia Kulanui.
2000
Mai loko mai o nā kula i kāko‘o ‘ia e ka ‘Aha Pūnana Leo, kumu akula he ‘ekolu kula ho‘āmana ma ke kūlana kula ho‘okolohua o Ka Haka ‘Ula O Ke‘elikōlani: ‘o Ke Kula Ni‘ihau O Kekaha; ‘o Ke Kula ‘O Samuel M. Kamakau; a ‘o ka māhele kula ha‘aha‘a o ke Kula ‘O Nāwahīokalani‘ōpu‘u i kapa ‘ia ‘o Nāwahīokalani‘ōpu‘u Iki. Lilo pū akula ke Kula Kaiapuni O Keaukaha he kula ho‘āmana, ‘o ia ‘o Ka ‘Umeke Kā‘eo: ‘o ke kula ho‘āmana ho‘okahi e waiho pū ana ma kekahi kahua kula aupuni. Kumu pū akula he mau kula ho‘āmana hou aku o ka ‘ōlelo Pelekānia e kālele ana na‘e ma ka mo‘omeheu Hawai‘i.
Kumu akula he papahana hikiāloa na Nā Kula ‘O Kamehameha e ho‘okele ‘ia ana na ka papa kahu waiwai hou piha, ‘akahi a ho‘okohu ‘ia. ‘O kekahi o nā pahuhopu o ia papahana hikiāloa, ‘o ia ka ho‘oulu, ka ho‘omau a me ka ho‘omāhuahua ‘ana i ka ‘ike Hawai‘i; ‘o ka ‘ōlelo Hawai‘i pū kekahi. Ho‘olālā ‘ia akula e a‘o nā haumāna Kamehameha a pau i kekahi ‘ano ‘ike ‘ōlelo Hawai‘i.
2001
Puka akula ko ka papa alaka‘i o Ke Kula Kaiapuni Ki‘eki‘e ‘O King Kekaulike.
Mālama ‘ia akula na ka Papa Alaka‘i o ka ‘Aha Pūnana Leo he hālāwai ho‘olālā hikiāloa i komo pū mai ko ke kaiāulu, nā kumu a me nā kūpuna.
2002
Puka akula ‘o Hiapo Perreira, ‘o ia ka haumāna mea kēkelē laeo‘o mua loa o ka ‘ōlelo me ka mo‘okalaleo Hawai‘i ma ke Kulanui o Hawai‘i ma Hilo. Lilo akula ua ‘o Hiapo Perreira nei, ‘o ia ka haumāna mua loa i puka me ia ‘ano kēkelē laeo‘o o kekahi ha‘awina Hawai‘i pono‘ī, a pēia ho‘i kona ‘ano puka mua loa o kekahi ‘ano ‘ōlelo ‘ōiwi ‘Amelika a puni.
Puka akula ko ka papa alaka‘i o Ke Kula Kaiapuni Ki‘eki‘e O Kapa‘a.
Kāko‘o akula ka hui ‘o Apple Computer i ka ‘ōlelo Hawai‘i ma ka ‘ōnaehana Macintosh OS X 10.2 (Panther) i pa‘a akula ka papa pihi HI ma ia mau kamepiula hou a pau.
Mālama ‘ia akula nā papa pūnaewele ‘ōlelo Hawai‘i mua loa na Ka Haka ‘Ula O Ke‘elikōlani. He 14 ka nui o nā haumāna mai loko mai o ka ‘ehiku moku‘āina ‘oko‘a. Mālama hou ‘ia akula ia mau papa pūnaewele ‘ōlelo Hawai‘i a komo maila nā haumāna mai loko mai o ka 20 moku‘āina ‘oko‘a, Iāpana, Kuikilani a me Kelemānia.
Pa‘i ‘ia ihola ‘o Kauakūkalahale na ka Nūpepa Hōkū Buletina, ‘o ke kolamu nūpepa ‘ōlelo Hawai‘i mua loa i loko o ka nūpepa na ka lehulehu mai ka MH 1949 mai.
2003
Ho‘olaule‘a ‘ia akula ka piha makahiki 20 i ke aukahi ‘Aha Pūnana Leo ma ka mālama ‘ana i ka ‘aina ahiahi ho‘oulu kālā nui, ‘o Ne‘epapa I Ke Ō Mau, ma ka Hōkele Hilton Hawaiian Village.
Ho‘okumu ‘ia akula ka waihona palapala ‘ōlelo Hawai‘i kikoho‘e, ‘o Ulukau ka inoa, ma ka pūnaewele puni honua e ho‘olako ana i nā ‘ao‘ao nūpepa Hawai‘i kahiko he 100,000, nā puke, nā puke wehewehe, ka Paipala Hawai‘i, ka pukepai ‘o Ka Ho‘oilina a me ia kumu waiwai aku, ia kumu waiwai aku; ho‘olako pū ‘ia ka ‘enehana e hiki ai i ke kanaka ke huli hāiki i kekahi ‘ike pono‘ī a loa‘a koke mai ia makemake.
2004
‘Āpono ‘ia akula ke kēkelē lae‘ula mua loa o ke Kulanui o Hawai‘i ma Hilo na ka Papa Kahu Kulanui, ‘o ia ho‘i ke Kēkelē Lae‘ula o ka Ho‘ōla ‘Ōlelo a Mo‘omeheu ‘Ōiwi o Ka Haka ‘Ula O Ke‘elikōlani.
2005
Makana ‘ia akula ka makana Grammy mua loa o ka māhele “Best Hawaiian Music Album” i ka ‘ohina kīkā kī hō‘alu ‘o Slack Key Guitar, Vol. 2 ma ka Ho‘okūkū Grammy Kūmakahiki 47 o Los Angeles. Kau ‘ia ke koina ‘ōlelo Hawai‘i, he 50%, ma luna o nā māhele leo a pau o ke pā leo.
Ho‘okumu ‘ia akula na ka ‘Aha Pūnana Leo he papahana e kāko‘o ana i ka nui ‘ana a‘e o nā mākua pa‘a o ka ‘ōlelo Hawai‘i e ake ana e lilo ka ‘ōlelo Hawai‘i ‘o ia ka ‘ōlelo kūka‘i piha o ka home me nā keiki ma mua o ke komo ‘ana i loko o ke kula Pūnana Leo. ‘O ka Hi‘i Pēpē ua papahana nei e lawelawe ana i nā keiki a nā mākua ‘ōlelo Hawai‘i i loko wale nō o ka ‘ōlelo Hawai‘i ma ka piha ‘ana he ‘eono wale nō pule. E‘ole ho‘i kēia ‘ano papahana, lako ai nā kahu mālama keiki ‘ōlelo Hawai‘i mākaukau e ‘oi aku ai ka holomua o ka mākau ‘ōlelo Hawai‘i o nā keiki. Kau ho‘i ka mana‘olana e ‘oi aku ka ikaika o ka papahana kula kamali‘i Pūnana Leo me ke Kula Kaiapuni Hawai‘i i ia ‘ano keiki ho‘omaka mua o ke a‘o i ka ‘ōlelo Hawai‘i.
Puka akula ko ka papa alaka‘i o Ke Kula Kaiapuni Ki‘eki‘e ‘O Hinaikamalama.
‘Āpono ‘ia akula na ka Papa Kahu Kulanui he Kēkelē Laeo‘o ‘Ōlelo Hawai‘i a he Kēkelē Laeo‘o Ha‘awina Hawai‘i ma ke Kulanui o Hawai‘i ma Mānoa.