Did you know that in…
The first printing of the Hawaiian language occurs with eight
pages of a spelling book. The writing system is similar to that already
used by missionaries in Tahiti.
Get more interesting facts from our historical timeline.
No ka mō‘aukala aukahi
Ua ho‘okumu kūhelu ‘ia ka ‘Aha Pūnana Leo ma Ianuali, MH 1983, mai loko mai o ka ‘i‘ini nui e ola mai ka ‘ōlelo Hawai‘i mai kona kūlana ‘ane pau o ia wā. ‘O nā kūpuna kāka‘ikahi a me ko ke kaiāulu kū ka‘awale o Ni‘ihau Mokupuni ko Hawai‘i nei e koe li‘ili‘i loa ana i ia wā he mau mānaleo ‘ōlelo Hawai‘i. He 50 a ‘oi iki aku a emi mai paha ka nui o nā keiki ma lalo o ka pae makahiki 18 i wali iā lākou ka ‘ōlelo Hawai‘i. Inā i ho‘omau pēlā, inā nō ua ‘ale‘ale hū ka waimaka i ia kūmākena pau.
Hālāwai ihola he pū‘ulu kumu a‘o ‘ōlelo Hawai‘i e kūkā ‘ia ai nā ka‘akālai ho‘ōla a ho‘omau i ka ‘ōlelo Hawai‘i, ‘oiai nō ho‘i, ‘a‘ole nō e puka aku ana nā haumāna wali o ka ‘ōlelo Hawai‘i mai loko mai o nā papa ‘ōlelo Hawai‘i kula ki‘eki‘e o ke kaila a‘o ‘ōlelo ‘ē, a pēia ho‘i mai loko mai o nā papa kulanui. Ua pahu‘a pū kekahi ka mana‘olana komo o ke kupuna i loko o ka lumi papa kula ha‘aha‘a e a‘o ‘ia ai he ha‘awina Hawai‘i pōkole o ka pule. Ua ‘ike pū ihola ia pū‘ulu kanaka ho‘okumu, ‘o ka ‘ike kupuna e hānai ‘ia ai ke keiki i loko o ka honua ‘ōlelo Hawai‘i, ‘o ia nō ho‘i ke kumu a me ka mole o ke ola mau o ka ‘ōlelo, a no laila mai ka mana‘o ko‘iko‘i e kūkulu i nā papahana kula no nā keiki ‘ōlelo Hawai‘i e like nō ho‘i me nā kula kaiapuni ‘ōlelo Hawai‘i o ke au o ke aupuni mō‘ī. Ho‘oholo ihola ia pū‘ulu kanaka ho‘okumu e kālele pau ma luna o ka ho‘oulu ‘ana he hanauna hou o ka ‘ōlelo Hawai‘i i hiki i nā keiki o ia mau hanauna aku ke ho‘ākāka pono i nā mea a pau loa o ke ao ma loko nō o kuana‘ike mauli Hawai‘i. E pa‘a pū i ia mau keiki ka ‘ōlelo Pelekānia me kekahi ‘ōlelo ‘ē hou aku ma o nā ka‘akālai a‘o ‘ōlelo puka ikaika o ‘Eulopa mā.
‘O ke kumu ‘ana o nā kula kamali‘i Pūnna Leo, ke kahua ho‘i o ka ‘Aha Pūnana Leo, ka hopena nui o ia hālāwai mua loa ‘ana. Ua ho‘okumu ‘ia ia ‘ano kula mua loa ma Kekaha, Kaua‘i, i ‘Aukake, MH 1983. I kekahi makahiki aku, ua kū mai he kula ma Hilo, Hawai‘i, a laila aku ma Honolulu, O‘ahu, a pēia ho‘i ka laha ‘ana a‘e, a laha hou ‘ana aku ma nā mokupuni ‘ē a‘e mai ia mua aku. ‘Oiai ‘o ka “pūnana o ka leo” ka mana‘o ‘o “Pūnana Leo,” ‘o ia pū ke ka‘akālai a‘o nui e kālele ‘ia ma ia mau kula. Ho‘ohui ‘ia nā keiki, i piha nō ho‘i nā makahiki ‘ekolu a ‘ehā paha, ma ka honua e “pū‘ā” ‘ia ai ka ‘ōlelo me ka mo‘omeheu Hawai‘i e like nō ho‘i me ka pū‘ā ‘ia o ka pūnua ma ka pūnana manu iho nō. I loko nō ho‘i o ia ho‘okumu kula Pūnana Leo ‘ana, ‘a‘ole nō i ahuwale mai ka mana‘o i ia pū‘ulu kanaka ho‘okumu, ‘o ia hana ka mea i kīpaepae a ho‘ōla hou ‘ia mai ai he kālaimana‘o ho‘ona‘auao mauli Hawai‘i ma ka inoa ‘o Ke Kumu Honua Mauli Ola; laha a‘ela ia kālaimana‘o ma Hawai‘i nei a puni ma o nā alaka‘ina ho‘ona‘auao i ho‘opuka ‘ia e ka ‘Aha Pūnana Leo, ka ‘Aha Ho‘ona‘auao ‘Ōiwi Hawai‘i a me Ka Haka ‘Ula O Ke‘elikōlani Koleke ‘Ōlelo Hawai‘i o ke Kulanui o Hawai‘i ma Hilo.
Pili loa ka ‘Aha Pūnana Leo i ko Aotearoa aukahi Kōhanga Reo i ho‘okumu ‘ia ma mua pono iho nō i mea e ‘imi ‘ia ai ke ola a‘e o ka ‘ōlelo Māori. Pa‘a maila he pilina ma waena o ko nā aukahi ho‘ōla ‘ōlelo ‘elua, a pēia pū nō ho‘i ka pili ‘ana o ka inoa “Pūnana Leo” me ko ka Māori “Kōhanga Reo” e mahalo ana i ka pili o nā aukahi ‘elua a me ka nui o ke kāko‘o i pāna‘i ‘ia mai na ko ke Kōhanga Reo mai. ‘O nā kula Pūnana Leo mua ke kahua o ka papahana ho‘ōla ‘ōlelo Hawai‘i o ka ‘Aha Pūnana Leo. ‘Oiai ua pono nō ho‘i ka papahana e ho‘olako i nā mea i pono ai nā papa alaka‘i o ke aukahi nei e puka aku ana a i kekahi pae, a i kekahi pae aku, ua kino hou i ka ‘Aha Pūnana Leo he papahana ho‘ona‘auao kaiapuni ‘ōlelo Hawai‘i piha mai ka pae kula kamali‘i o ka hi‘i pēpē a i ka papahana kēkelē lae‘ula o ke kulanui.
Eia nei ka mō‘aukala aukahi no ‘Aha Pūnana Leo.