Ua kūpa‘a ka ‘Aha Pūnana Leo ma:
ka ho‘ona‘auao ‘ana aku i nā keiki o Hawai‘i nei, he 3,000 ka nui a ‘oi o ka pae ‘ekolu makahiki a i ka ‘elima makahiki mai ka MH 1985.
ke kāko‘o ‘ana i nā haumāna hele kulanui, he 400 ka nui a ‘oi, ma ka ho‘olako ‘ana $5.1 miliona.
ka hai ‘ana he 120 kanaka, no loko mai ka nui o nā kaiāulu kua‘āina o ‘ō a ‘ō o Hawai‘i. Aia ke hana mai nei he 69% ma loko pono o nā hana ho‘ona‘auao.
ka ho‘omakauli‘i pono ‘ana i ke kenikeni e lilo ana ma luna o ka papa luna ho‘okele, he 13% wale nō o ka mo‘ohelu piha (ke ana ‘ia me nā hui hou aku i like ke kūlana, he kū i ka ‘auhau ‘ole, e ho‘olilo ana he 15% - 25%).
ke kālele ‘ana ma nā ‘ohana o ka papahana: he 22% ka nui o nā limahana i komo mua i loko o ka papahana ma ke ‘ano he makua mea keiki Pūnana Leo.
ka noke ‘ana i ka ‘oi kelakela o ka hana: ‘o nā limahana mea keiki o ka pae makahiki hele kula (he 38% o ka heluna limahana piha), he 100% ka nui o nā mākua mea keiki nona ka pae makahiki kula kamali‘i, aia ia mau keiki a pau i loko o ke kula kamali‘i Pūnana Leo; ‘o ka nui loa o nā mākua mea keiki nona ka pae makahiki kula M-12, aia ia mau keiki ma kekahi kula kaiapuni ‘ōlelo Hawai‘i.
ka nui o nā limahana, he 8%, he mau mākua kūakahi (‘a‘ole ho‘i komo i loko o kēia heluna nā ‘ohana pa‘a a male ‘ole na‘e o nā mākua).
ka nui o nā limahana nona ke koko Hawai‘i, he 95% ka nui.
No ka ‘Aha Pūnana Leo o kēia wā
‘O ia mau kūpa‘a nō ka ‘Aha Pūnana Leo mai kona kumu ‘ana i ka MH 1983 he ‘aha kū i ka ‘auhau ‘ole ma kona ala nu‘ukia e ‘imi ana i ke ola pa‘amau o ka mauli Hawai‘i kā‘oko‘a piha, ‘o ia ho‘i ka ‘ōlelo me ka mo‘omeheu. ‘O ia mau ‘imi ‘ia nō ka ho‘omāhuahua ‘ana aku i ia ‘ōlelo me ka mo‘omeheu Hawai‘i ma waena o nā ‘ohana a me ko nā kaiāulu a puni, a ‘o ka nui o nā limahana nāna e ho‘okele nei i nā papahana ‘Aha Pūnana Leo, ‘o ia nā mākua mea keiki Pūnana Leo; e ho‘omaka ma‘amau ana nō ka nui o ia ‘ano limahana ma ke ‘ano hana manawale‘a. Lawelawe ‘ia e ia mau papahana ‘Aha Pūnana Leo ka pono kanaka mai ka pēpē hi‘ialo a i ka haumāna hele kulanui, a pēia ho‘i nā ‘ohana, nā kānaka a me nā papahana o nā kaiāulu o ‘ō a ‘ō. Ho‘okuene pono ‘ia ke aukahi P-20, ‘o ia ke aukahi nāna e ho‘okō i ke ola a‘e o ka ‘ōlelo Hawai‘i i loko o ko Hawai‘i a puni.
No nā papahana e kū nei
Kula Pūnana Leo (Nā honua ho‘olu‘u ‘ōlelo no kamali‘i)
Lamakū (Ka māhele ha‘awina kālā kōkua hele kulanui)
He Lani Ko Luna, He Honua Kō Lalo (Ka papahana ho‘ona‘auao kaiāulu)
Hō‘īnana, (Ka papahana pāpaho)
Hale Kipa ‘Ōiwi (Ka papahana ho‘okipa i ka malihini ‘ōiwi o waho e ake ana e ‘ike kino i nā hana o ka papahana nui)
No nā papahana me nā lawelawe hou aku
Hui Hi‘i Pēpē (Ka honua ho‘olu‘u ‘ōlelo no nā pēpē hi‘i)
Lawelawe Kula Kaiapuni Hawai‘i
Lawelawe ‘Ōnaehana Kulanui O Hawai‘i
No nā papahana lawelawe kaiāulu
‘Oiai ho‘oikaika nui ‘ia nā papahana honua kula Pūnana Leo, kāko‘o pū ‘ia nā papahana e a‘o ana i ka ‘ōlelo Hawai‘i ma ke ‘ano ‘ōlelo ‘elua, a ‘ōlelo ‘ē nō paha; a pēia ho‘i nā kula kaiapuni me nā kula kū‘oko‘a e a‘o ana i ka ‘ōlelo Hawai‘i ma ke ‘ano papa kū ka‘awale; a pēia ho‘i nā papahana hale waihona puke; nā papa ‘ōlelo Hawai‘i e a‘o keleka‘a‘ike ‘ia; a pēia nō ho‘i ka ho‘omohala pū ‘ana i nā sēdē puolo Hawai‘i me nā pā wikiō kikoho‘e.
I loko nō ho‘i o ka nui o nā kānaka o ke kaiāulu ‘ōiwi Hawai‘i e noho kānalua nei i ke a‘o ‘ana ma loko o ke kaiapuni ‘ōlelo Hawai‘i piha, ua mau nō ka makemake o ia ‘ano kanaka e nui a‘e ka ‘ike e pili ana i ka ‘ōlelo me ka mo‘omeheu nō. I lawelawe maika‘i ‘ia ia ‘ano ki‘ina, ke noho kōmike maila ka ‘Aha Pūnana Leo me kona hoa ku‘ikahi, me Ka Haka ‘Ula O Ke‘elikōlani Koleke ‘Ōlelo Hawai‘i, ma ka ‘Aha Ho‘ona‘auao ‘Ōiwi Hawai‘i. ‘O laila kahi i ho‘olauna ‘ia ai ke kālaimana‘o ho‘ona‘auao ‘o Ke Kumu Honua Mauli Ola i ho‘omohala ‘ia ai ‘o Nā Honua Mauli Ola, he alaka‘ina ma nā lawena a‘o e pono ai ka ulu o ka ‘ike o ke keiki Hawai‘i ma kona ‘ano piha. Ua ‘āpono ‘ia ia mau mana‘o a pau e ko nā hui ho‘ona‘auao he 34 o Hawai‘i nei a puni. (Ua hiki ke loa‘a mai he kope o ka palapala Nā Honua Mauli Ola ma ka leka uila ‘ana iā: hale_kuamoo@leoki.uhh.hawaii.edu.)